Statistica dals linguatgs

(lr)

La dumbraziun dal pievel dat bler da discutar. Quantas Rumantschas e quants Rumantschs datti propi? Tenor la dumbraziun dal 1990 han 39’632 persunas u 0,59% da la populaziun svizra declerà il rumantsch sco linguatg principal, quai vul dir sco il linguatg “en il qual Vus patratgais e che Vus savais il meglier”. 1980 avevan 51’128 persunas ni 0,8% numnà il rumantsch sco linguatg-mamma. “Linguatg principal” e “linguatg-mamma”, quai èn duas chaussas differentas. Perquai ch'ins ha 1980 dumandà insatge auter che 1990, èn ils resultats effectivamain nuncumparegliabels. La noziun “linguatg-mamma” aveva in connex emoziunal. IL “linguatg principal” è pli objectiv e neutral. Cun dumandar suenter il linguatg ch'ins sa il meglier na cuntansch'ins per bler betg tut ils Rumantschs e las Rumantschas. Blers che san era rumantsch san anc meglier tudestg. Perquai han ins 1990 per l'emprima giada fatg ina segunda dumonda: “Tge linguatg(s) discurris vus regularmain: a) a chasa, b) en scola, c) en la professiun”. 0,91% u 66’356 persunas en Svizra e 23% u 39’767 persunas en il Grischun decleran il rumantsch sco linguatg discurrì regularmain. Quai è dapli ch'il resultat da 1980 per rumantsch sco linguatg-mamma. Avess'ins dentant dumandà - sco en Canada - en tge linguatgs ins sa insumma sa svolver (se debrouiller), fissan ils resultats anc pli favuraivels per il rumantsch.
En quest connex èsi interessant da cumparegliar ils resultats da la dumbraziun dal pievel cun ils resultats da la retschertga represchentativa dal radio e da la televisiun rumantscha dal mars 1993. 42% da la populaziun grischuna (senza il Grischun talian) chapescha, 34% sa discurrer e 26% schizunt scriver rumantsch. Quai fissan - en cifras absolutas - sulettamain per il Grischun passa 73’000 persunas che chapeschan rumantsch. Quai dat tut in auter purtret. 
La forza da la Rumantschia sa cumpona da la summa da las persunas cun rumantsch sco linguatg principal - las persunas che discurran e chapeschan rumantsch - las persunas che han chapientscha e simpatia per nossa chaussa. Sch'ins fa quest quint, pon ins quintar en Svizra cun 40’000 RumantschAs da tschep, cun radund 100’000 persunas che chapeschan u discurran rumantsch e cun fitg bleras simpatisantas e simpatisants che vulan gidar a salvar quest bain cultural.