"Nus essan vischnancas rumantschas"
Ina valitaziun dals dus vitgs Laax e Cunter

Da Peider Andri Parli / ANR

La situaziun dal rumantsch para d’esser anc pli dramatica che fin ussa. Quai mussan las cifras las pli novas che l’Uffizi federal da statistica ha publitgà sin basa da la dumbraziun dal pievel dal 2000 (guarda LQ dad ier). Tar quella publicaziun haja er gì num che diversas vischnancas da l’intschess rumantsch hajan pers la maioritad rumantscha e sa sajan perquai midadas da vischnancas rumantschas en vischnancas tudestgas. Da tge vischnancas ch’i sa tracta n’ha l’Uffizi federal da statistica però betg vulì tradir. Che quellas cifras na sajan anc betg consolidadas. Resultats concrets na sajan da spetgar avant la stad, era la resposta si da Berna. L’Agentura da Novitads Rumantscha anr ha perquai retschertgà tar vischnancas che stattan a l’ur da l’intschess rumantsch u ch’èn expostas ad influenzas turisticas e che pon perquai vegnir taxadas sco vischnancas periclitadas. Il tenor da las dus chanzlias contactadas – da quella da Cunter sco er da quella da Laax – era il medem: "Nus essan ina vischnanca rumantscha."

"Nus ans dain gronda fadia"
"Nus avain gia ina buna part da la populaziun che discurra mo tudestg. Quai è ina part da l’influenza dal turissem, glieud che vegn tar nus a star che na sa nagin rumantsch. Però la gronda part da la populaziun è anc rumantscha", ha explitgà Andreas Simeon, chanzlist da Cunter, a l’anr la situaziun da sia vischnanca. Il linguatg uffizial da Cunter saja rumantsch, tut las sedutas vegnian manadas per rumantsch ed er ils protocols vegnian formulads per rumantsch. "Cunter n’è betg cupitgà dal rumantsch al tudestg", ha el punctuà. Malgrà la vischinanza d’ina destinaziun turistica sco Savognin è tenor el Cunter en ina situaziun favuraivla grazia al consorzi da scola cun Riom e Parsonz cun scolina e scola rumantscha, cun ina suprastanza communala mo rumantscha, cun diversas uniuns (er quellas ensemen cun autras vischnancas gia che Cunter sez n’ha naginas uniuns pli), en las qualas vegn discurrì mo rumantsch. "Unic a la radunanza communala vegn discurrì tudestg sch’ina persuna giavischa decleraziuns per tudestg u dumonda insatge per tudestg. Alura è er la resposta tudestga. Uschiglio è er quella exclusivamain rumantscha", uschia Simeon vinavant. Ed ils ultims onns han tenor Simeon mussà ch’i dà atgnamain paucas persunas che san mo tudestg che fan part da las radunanzas communalas. "Nus ans dain gronda fadia da mantegnair il rumantsch", ha Simeon sincerà envers l’anr.

Agid linguistic per s’assimilar
Per il chanzlist Rest Giacun Coray è er Laax cleramain ina vischnanca rumantscha cun 666 persunas rumantschas, 453 persunas tudestgas e 77 persunas d’autras linguas (stand da la fin da l’onn 2001). "Nus avain francà en nossa constituziun che Laax è territori rumantsch. Per tut ils protocols da las radunanzas communalas sco er per quels da la suprastanza communala vegn pia duvrà il rumantsch", ha el punctuà envers l’anr. Tar il diever dal rumantsch tar las autoritads ed en las radunanzas communalas n’è la situaziun da Laax però betg pli uschè favuraivla sco quella da Cunter. Dus commembers da la suprastanza communala èn numnadamain da lingua tudestga e perquai vegnan blers puncts tractads per tudestg per che tuts chapeschian. "En las uniuns ch’èn francadas en vischnanca sco il cor u l’uniun da la giuventetgna vegn discurrì rumantsch. En uniuns pli novas sco p. ex. quella da ballape vegnan quellas duas linguas maschadadas", uschia Coray vinavant. Però uniuns mo tudestgas n’existan tenor el betg a Laax. Sin il sectur da scola sa stenta Laax fitg ed offrescha a tut quellas scolaras ed a tut quels scolars che na san betg rumantsch in curs supplementar per als gidar da s’assimilar linguisticamain – e quai gia davent da la scolina. Sco autras mesiras per rinforzar il rumantsch vesa Coray ils curs da sursilvan che han lieu mintg’onn a Laax e la spierta dal Center da cumpetenza e management CCM "che fa natiralmain gronds sforzs per mantegnair il rumantsch a l’ur dal cunfin dals linguatgs".