Da s. Ciril a Simitis
Ils pievels balcanics tranter ier e damaun

Da Guiu Sobiela-Caanitz

“Nus duain viver cun il mund balcanic. El na pretenda betg be d’esser ina part da l’Europa. Ina tala è’l vairamain, dapli che quai che nus patratgain (…). Co fiss quai sche nus vesessan ses problems sco europeics? Il naziunalissem, l’extremissem, la dischoccupaziun, (…) la corrupziun, la criminalitad organisada, la paupradad?” Quai pon ins leger en il davos chapitel (p. 316) d’in essai1) scrit en in linguatg ordvart viscal e deditgà als pajais variads da la Peninsla balcanica, da la Grezia a la Rumenia e Croazia. Lez cudesch dal scriptur tudestg Richard Wagner (*1952) saja recumandà a tgi che vul chapir quai che succeda tranter l’Istria ed il Mar nair senza stuair leger in tractat grev e lungurus. En las davosas paginas stattan ina tavla cronologica cun 106 datas, ina bibliografia cun 111 titels e 6 cartinas istoricas.

Isterias naziunalistas greccas
L’autur rapporta da quai ch’el sez ha fatg atras en la Rumenia dal sidvest e da quai ch’è success en il context sumegliant d’auters pajais balcanics. Sia patria, il Banat, è situada al scharnier tranter dus imperis dal 18avel e 19avel tschientaner, quel da Vienna e quel d’Istanbul. Ma quai n’è betg tut. L’autur va enavos enfin a l’Imperi roman oriental, en l’emprim millenni suenter Cristus, per declerar l’atgnadad dal mund balcanic cumpareglià cun noss Occident. En lez connex punctuescha Wagner che la Grezia, quella da s. Ciril (+ 869) sco era quella da l’emprim minister d’oz Costas Simitis, fetschia part dal mund balcanic. Ciril da Tessalonic ha dà “in alfabet sin basa grecca” (p. 271) a quels pievels slavs, sco ils Serbs, che ha survegnì il cristianissem da Constantinopel, entant ch’ils catolics, per exempel ils Croats, dovran l’alfabet latin. Era la Grezia democratica dals onns novanta ha influenzà il svilup da la Peninsla balcanica, boicottond la republica da Macedonia pervi da ses num, quel d’ina part da Grezia cun Tessalonic: “Veglias isterias naziunalistas han sa derasadas da cuntin en Grezia cur ch’il stadi nov ha sa dà il medem num da “Macedonia” ch’el purtava gia sco republica aifer la Jugoslavia (…). Quai ha chaschunà la demonstraziun la pli gronda da l’istorgia moderna grecca; Athen ha cuntanschì il scumond da lez num aifer l’ONU, il qual renconuscha il pajais be sco “FYROM”, pia “Former Yugoslav Republic of Macedonia”. Sin brevs tramessas d’Athen pudev’ins leger quest bul da la posta grecca: “Macedonia is Greek and only Greek”. La Grezia ha imponì in boicot commerzial cun grondas consequenzas a la Macedonia, encunter ils interess da l’UE. Quai ha periclità la stabilitad dal stadi nov, (…) impedind ses svilup economic” (p. 241). Plinavant sa referescha l’autur ad in essai dal schurnalist grec Takis Michas, entitulà “The Unholy Alliance” e publitgà 2002 en ils Stadis unids, che rapporta manidlamain da l’agid grec a la Serbia dal dictatur Slobodan Milosevic. La Grezia d’oz (passa 10 milliuns olmas) para d’ir ina via pli raschunaivla, era envers la Tirchia, cun Simitis e ses minister da l’exteriur Gheorghios Papandreu.

Il di da s. Vitus
La Serbia da sia vart (strusch 12 milliuns olmas cun la Vojvodina) sto anc adina patir per l’isteria che ha surmanà ses pievel a surdar la pussanza ad in naziunalist agressiv en num dal mitus medieval tardiv da Cosovo: “Ils cumbattants morts ils 28 da zercladur 1389, di da s. Vitus, (…) han pudì sa transfurmar tgunsch en armadas celestialas (…). Ils Tircs han victorisà, ma ils Serbs, pievel da Dieu, possedevan ina legitimaziun totala en vigur enfin ad oz; ses represchentant il pli nov era Milosevic (…). La politica che ha manà a sias guerras ha’l formulà l’emprima giada, gist a Cosovo, per ils 600 onns da la disfatga gronda” (pp. 257–258). Gia 1914 a Sarajevo ha il di ortodox da s. Vitus gì consequenzas grevas: “Il prinzi ereditar da l’Austria-Ungaria (…) leva pinar ina participaziun dals Slavs a la pussanza. Ma quai disturbava ils plans da Serbia ed agitava la Russia; lezzas na levan nagina soluziun austriaca dal problem slav. Significativ è che l’attentat terrorist che ha mazzà il prinzi ha gì lieu ils 28 da zercladur 1914, di da s. Vitus” (p. 263). Suenter la guerra è il retg da Serbia vegnì retg “‘dals Serbs, Croats e Slovens’ (…). Ils 28 da zercladur 1921 han ins relaschà la constituziun centralistica dal reginam nov, elavurada da las duas principalas partidas serbas (…) e refusada da la Partida purila croata (…) e la Partida dal pievel sloven” (p. 264). 1929 ha il retg numnà ses reginam “Jugoslavia”, q.v.d. “Slavia dal sid”, schebain ch’ils Albanais da Cosovo e Macedonia ed autras pievels dal pajais n’eran tuttina betg slavs. Lezza emprima Jugoslavia è dada ensemen 1941.

La Serbia, punct flaivel da l’Europa
En la segunda Jugoslavia “n’han ils communists era betg schlià la dumonda naziunala; i l’han be spustada. Era sut Tito èn tuttas charplinas veglias cumparidas, la rivalitad tranter Serbs e Croats, (…) il cumbat etnic grop encunter ils Albanais, la tentativa cuntinuada da limitar l’islam. En egl deva la preponderanza dals Serbs e Montenegrins en l’apparat statal, l’armada ed ils servetschs da segirezza” (p. 265). Era la segunda Jugoslavia “ha disditg perquai che la Serbia e sia classa politica pretendevan da la diriger” (p. 264). La bilantscha da la dictatura è catastrofala per la Serbia. Ils paucs Serbs restads en Cosovo, pajais da strusch 2 milliuns olmas, “sut la protecziun da las truppas da l’Organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (OPAN) n’han nagin futur sco cuminanza” (p. 181); quai conferma anc in rapport en la “NZZ” dals 2 da settember 2003, p. 6. “Il domini da Serbia na vegn probablamain mai pli tanscher enfin en Cosovo; (…) quest è tant sco independent (…). Il reschim da Milosevic, abolind facticamain l’autonomia da lez pajais ed opprimind ils Albanais, ha provocà lur secessiun” 2). Schizunt il Montenegro (600 000 olmas), lom da Serbia cun access a la mar, pudess decider d’ir in’atgna via. La Serbia resta anc per blers onns, tenor in poet serb cità da Wagner, «il punct flaivel da l’Europa unida da damaun» (p. 267).

Nua va la Bosnia-Erzegovina?
Ma cun ils pajais limitrofs da Serbia encunter vest e sid na statti bler meglier. “Il principal fiss ussa la stabilitad. Ins sto bandir il privel da guerra. Quai pon garantir be truppas da l’OPAN occupond ditg la Bosnia, l’Erzegovina, il Cosovo e probablamain era la Macedonia dal vest [cun populaziun albanaisa, G. S.-C.]”. Segirà nun è gnanca l’avegnir da Croazia (passa 4 milliuns olmas) “pervi da ses cunfin fatalmain lung cun la Bosnia e l’Erzegovina (…). Mintga agitaziun là stuess s’effectuar en Croazia; questa vegniss pertutgada directamain da cumbats armads en Bosnia-Erzegovina e d’undas da fugitivs (…). Ins n’ha anc schlià nagin dals problems che han chaschunà là ina guerra (…). Nagin na sa co che quest pajais sa sviluppia” (p. 308). El dumbra strusch 4 milliuns olmas. Ils stadis gist menziunads, ensemen cun l’Albania ordvart paupra (strusch 3,5 milliuns olmas), furman quai ch’il linguatg diplomatic e geopolitic numna “il Balcan dal vest”; lur adesiun a l’UE stat anc en las stailas. Wagner commentescha la situaziun uschia: “Oz manegian ils pievels balcanics puspè d’esser obligads ad in imperi, questa giada l’Occident tutpussant (…). En la crisa generala èn l’UE e l’OPAN noziuns magicas, vid lezzas pon ins sa tegnair ferm, dentant sveglian ellas temas vegliandras. Las noziuns balcanicas secularas da naziun e libertad cuntradian vaira savens a las normas europeicas ch’ins duai duvrar en las leschas ed instituziuns (…). Ins sto da cuntin far squitsch sin la classa politica dals singuls pajais per promover ils projects da refurma” (p. 127). Tant pli urgent pari da definir il status internaziunal da Cosovo.

Il Banat brama per Vienna
Cun “il Balcan da l’ost”, pia la Bulgaria e Rumenia (8 e 22 milliuns olmas) statti meglier. Il Banat rumen, nua che l’autur ha vivì fin a 1987, fa part da la periferia dal mund balcanic: “Bucuresti è situà a 600 km cun l’auto, en in auter mund; lezza centrala distanta è la chapitala dal Mezdi, bullada dals Tircs, il moloc balcanic cun sia birocrazia corrupta pervi da la nauscha ierta dals sultans. Fin a 1919 n’avev’ins nagut da far cun Bucuresti; ins viveva sut l’evla (il tschess) cun dus chaus da l’Europa mesauna (…). Da Budapest ans separavan 300 km survesaivels, da Vienna be 600 km che paran anc oz pli curts ch’ils 600 km enfin al Bucuresti balcanic” (p. 46). Wagner preschenta dus Ungarais renumnads da Banat, il 
cumponist Béla Bartók (1881–1945) ed il hellenist Karl Kerényi (1897–1973), mort sper Turitg sco burgais svizzer.

Buna speranza per trais pajais
L’autur deditgescha in chapitel ad ina dumonda a medem temp etnica e sociala, quella dals zagrenders, actuala er en l’Ungaria e Slovachia: “Per meglierar lur situaziun ston ins meglierar quella da la societad e l’economia insumma; questa dependa da la consolidaziun dal stadi da dretg e dal diever da las leschas per las minoritads (…). Ma en Grezia, commembra democratica da l’UE, èn ils zagrenders restads ina gruppa a l’ur, cun blers analfabets (…). Ins na po schliar lur problem a curta vista. Lez vegn 2004 ina dumonda interna da l’UE cun l’adesiun da l’Ungaria e Slovachia. Lura ves’ins co ch’ils stadis da l’UE sa deportian, cur ch’i na pon pli sa cuntentar cun dar buns cussegls ed admoniziuns als Rumens e Bulgars e tegnair a distanza il batlegim sistematic” (pp. 223–224). En Bulgaria e Rumenia para il status da las minoritads organisadas pli relevant: “L’Europa e sias instituziuns observan cunzunt la realisaziun dal status da minoritad per las gruppas etnicas principalas, l’ungaraisa en Rumenia e la tirca en Bulgaria. Las elitas politicas d’omadus pajais han emprais la lecziun correspundenta. Las partidas politicas d’omaduas minoritads surpiglian responsabladads guvernativas (…). La Bulgaria e Rumenia profiteschan da la situaziun mundiala nova suenter ils attentats dals 11 da settember 2001. L’Occident basegna dapli segirezza gist a ses ur encunter il mund musulman. Il Balcan da l’ost paisa pia dapli. L’adesiun a l’OPAN metta in scharnier tranter l’Ungaria e Tirchia, segirond la controlla da la vasta Ucraina [passa 600 000 km2, G. S.-C.] e da la riva dal Mar nair. D’Istanbul pon ins bajegiar ina ruta balcanica nova per stgargiar e guntgir quellas, bler pli malsegiras, che traversan l’anteriura Jugoslavia” (pp. 300–301). Wagner: “L’adesiun a Bulgaria e Rumenia a l’UE, prevesida per 2007, vegn a duvrar dapli temp che quella a l’OPAN” (p. 305). A pli lunga vista ha’l dentant buna speranza, e quai malgrà tut era per la Croazia: “En Bulgaria, Rumenia e Croazia sa fan valair plaun a plaun l’economia da martgà, il stadi da dretg, pluralissem e la libertad d’opiniun. Ils fundaments stattan. Lezs pajais na vegnan betg ad esser exemplars, ma sco periferia pon ins als integrar en l’Europa” (p. 314). Ord la davosa frasa da l’essai provegn era ses titel: “Il tschiel è vid, l’Europa occupa ses plaz” (p. 316).
 
1) Richard Wagner, Der leere Himmel. Reise in das Innere des Balkan. Berlin (Aufbau, ISBN 3-351-02548-3) 2003.
2) Serbiens Illusionen in Kosovo. En: “NZZ”, 29 d’avust 2003, p. 3.