Nua va la Bosnia-Erzegovina?
In stadi che ses pievels na vulan betg

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Mo 914 km en lingia directa separan l’eroport turitgais «Unique» da quel da Sarajevo, chapitala da Bosnia-Erzegovina (BE) e lieu 1984 dals gieus olimpics d'enviern. La distanza correspundenta è be pli da 457 km tranter il piz sidost dal Grischun (Müstair) ed il piz nordvest da Bosnia, a sid da la chapitala croata Zagreb. Per noss parents da linguatg en Friul vegn la distanza anc pli pitschna: 314 km tranter Gurize/Gorizia, citad principala dal Friul da l’ost, e Banja Luka, chapitala da la Republica serba bosniaca (RS); domaduas citads, avant novanta onns, faschevan part da l’Austria-Ungaria. Il destin da BE (4 milliuns olmas) ans reguarda tant pli ch’umans da lez pajais vivan e lavuran en Svizra e schizunt en Grischun. Perquai duain ins prender serius la bilantscha tut en tut negativa che la «NZZ» dals 7 d’avust, en ses artitgel inizial, fa da la situaziun en lez pajais balcanic, nov onns suenter il mazzament da Srebrenica: «Ina gronda part da la populaziun na vul betg lez stadi en sia furma actuala. Quai vala per ils Serbs (37 % da la populaziun), Croats (14 %) e Bosniacs (musulmans, 48 %). Igl n’è fin ussa betg reussì da stgaffir ina schientscha statala u naziunala per l’entira Bosnia.» Co èn ins vegnì adaquella? 

La via sanguinusa vers la pasch 
Dapi 1992 è la BE renconuschida globalmain sco stadi independent en ils cunfins d’oz. Il mazzament da var 8000 Bosniacs a Srebrenica en fanadur 1995, atras la soldatesca serba da general Ratko Mladic, era «be» il pli snuaivel da blers acts da genocid che bandas serbas da Bosnia e Serbia han commess 1992–1995 da sang fraid encunter tschels pievels da BE «a moda sistematica e planisada» (1). Quai vegn confermà da plis rapports elavurads durant lezza guerra sin incumbensa da l’ONU, sco era «d’in rapport secret da la CIA, cità ils 9 da mars 1995 en il ‘New York Times’» (2). Suenter Srebrenica ha l’uscheditga cuminanza internaziunala decidì finalmain da vegnir activa e reagir a la proxima provocaziun serba. «Ils 28 d’avust ha il bumbardament serb d’in martgà da Sarajevo mazzà 37 persunas e blessà 88. Lur han l’UNO e l'organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (OPAN) tramess a Mladic in ultimatum ch’el duaja allontanar sia artigliaria d’ina zona da 20 km enturn la chapitala; uschiglio duess el spetgar repressalias. El ha refusà. Ils 30 ha l’OPAN entschavì a bumbardar indrizs militars serbs (...). Passa 3000 acziuns han eliminà las defensiuns serbas da l’aria e destruì quantitads relevantas da muniziuns. Mladic ha pia stuì ademplir l’ultimatum (...). Dentant ha in’operaziun militara cumbinada da Croazia e BE conquistà bler terren en la Bosnia dal nordvest, (...) sa stuschond encunter la fortezza serba da Banja Luka (...). Ils 19 da settember ha la Croazia fermà la campagna sut il squitsch dals Stadis unids e la Gronda Bretagna (...). L’iniziativa diplomatica, manada dals Stadis unids, (...) ha proponì da parter il pajais: 51 % a la Federaziun bosniaca-croata, 49 % a la RS» (3). Sin questa basa da dus «chantuns» ferms e d’ina BE cuminaivla plitost flaivla, ma sustegnida d’ina truppa internaziunala da pasch e d’in represchentant da la cuminanza internaziunala, han ins firmà ina cunvegna a Dayton (Stadis unids) en november 1995 ed in patg a Paris en december. La RS (oz var 1,3 milliun olmas) è partida en dus intschess, numnadamain in triangul enturn Banja Luka en il Nord ed ina sdrima orientala sper il cunfin da Serbia e Montenegro. 

In administratur internaziunal 
Sin il patg da 1995 sa basa anc adina l’urden instituziunal da BE. Ma questa fa paucs progress areguard il rinforz dal stadi cuminaivel; las partidas naziunalistas han anc adina il surmaun. L’artitgel inizial da la «NZZ» gia cità rapportescha: «Il schef da l’administraziun internaziunala sa deditgescha cunzunt a mantegnair en vita l’edifizi stgaffì a Dayton, rinforzond las instituziuns dal stadi cuminaivel. Uschia sto’l anc adina decretar leschas relevantas. Blers politichers e funcziunaris renitents vegnan anc adina relaschads senza pudair sa defender legalmain. Talas intervenziuns resguard’ins adina dapli en BE sco arbitraras, sco fridas encunter ils princips dal stadi constituziunal proclamads da l'occident sez (...). Ins crititgescha che la gronda pussanza da lez represchentant impedeschia il svilup d’in vair senn da responsabladad tar ils politichers indigens, damai ch’i na stoppian purtar sezs las davosas consequenzas da lur far. Ma senza intervenziuns exteriuras n’avess il pajais segir betg cuntanschì quai ch’el ha cuntanschì. Progress hai dà numnadamain pir cur ch’ins ha schlargià las cumpetenzas da l’incumbensà spezial. I basegna in squitsch d’ordaifer ed in’atgna responsabladad. Igl è grev da chattar ina ballantscha tranter quests dus pols.» 

Ina tradiziun geopolitica 
Areguard il svilup dals davos onns dastg’ins segir salidar che la Croazia ha oramai vistas concretas da vegnir commembra da l’Uniun europeana (UE); perquai vegn’la strusch a sa maschadar en ils fatgs da BE. Dentant èn ils pli Croats dal pajais era burgais da Croazia. Talas vistas na datti insumma betg per la BE, ni per la Serbia, en il proxim temp; tant pli giavischan ils Serbs da Bosnia da s’unir cun quels da Serbia. I constat insumma che la BE, pajais multifar da 4 milliuns olmas, viva sut l’avugadia d’in guvernatur incumbensà da persvader ses pievels renitents da sa suttametter ad in stadi cuminaivel. Co san ins conciliar quai cun la democrazia, cliniez e luschezza da l’Europa? In anteriur correspundent da la «NZZ» en la regiun ha publitgà avant trais onns in’analisa che vala anc adina: «Tschintg onns suenter Dayton n’èsi betg reussì da chattar per la BE ina schliaziun che sa portia sezza e che lubeschia a la cuminanza internaziunala da surlaschar il pajais a ses pievels en il proxim temp. Igl avess bain dà ina tala via a Dayton, la partiziun dal pajais senza pruvar da restaurar in stadi cuminaivel. Lur avess ins però stuì conceder che la cuminanza internaziunala haja lubì ad in agressur [la Serbia da Milosevic, G. S.-C.] da far en tocs in commember da l’ONU. Plinavant n’avess ins betg savì surlaschar 49 % da l’intschess a lez agressur (...). Ina RS colliada cun la Serbia stuess ins empitschnir cleramain (...). Ils Bosniacs stuessan survegnir in intschess vast avunda per pudair viver segirs e prosperà» (4). Il medem autur fa endament: «La tradiziun politica dals Serbs da Bosnia, orientada vers l’uniun cun la Serbia, ha sa palesada cun l’attentat da 1914 [a Sarajevo] encunter il prinzi ereditar Francestg Ferdinand (...). Ils Serbs da Bosnia resguardavan la cunvegna da Dayton 1995 tut il pli sco ina soluziun transitorica enfin al mument da s’unir cun la Serbia» (5). Insatge ston ins dentant pretender rigurusamain da la RS ed eventual-main da Serbia, numnadamain la surdada dals dus manaders Ratko Mladic e Radovan Karadzic, zuppads dapi onns, a la Dretgira internaziunala da Den Haag, per ch’i dettian pled e fatg avant la procuratura Carla Del Ponte davart malfatgs uschè snuaivels sco quels da Hitler e Stalin.  

1) Thierry Mudry, Histoire de la Bosnie-Herzégovine. Paris (ellipses / édition marketing, ISBN 2-7298-5753-2) 1999, p. 239. 
2) Thierry Mudry (sco nota 1), p. 239, nota 3. 
3) Noel Malcolm. Bosnia. A Short History. Segunda ediziun, Londra (Papermac, ISBN 0 333 66215 6) 1996, pp. 266-267. 
4) Viktor Meier, Jugoslawiens Erben. Minca (C. H. Beck, ISBN 3 406 47563 9) 2001, pp. 76-77. 
5) Viktor Meier (sco nota 4), p. 67.