La Rumenia ier ed oz
Igl è grev da sa restabilir dal communissem

Da Guiu Sobiela-Caanitz

L’Uniun europeana (UE) para dominada d’Ibers. Ses parlament nov elegì ha gist tschernì in president catalan da las Pireneas, Josep Borrell, e confermà il president nominà dals stadis commembers per la Cumissiun europea, numnadamain il Portugais da Lisboa José Manuel Durão Barroso (puspè in Gisep!). Dapi onns è il Castiglian da Madrid Javier Solana Madariaga responsabel per la politica da l’exteriur; el è vegnì battegià cun il num da s. Francestg Xaveri (1506–1552), pia tenor il lieu Xabier che vul dir «Chasa nova» en il dialect basc dal sontg. Lezza prevalenza mumentana da la peninsla oradim encunter sidvest cuntrastescha cun ils quitads vers l’ost che vegnan ad occupar l’UE durant ils onns proxims. I na sa tracta mo d’integrar ils diesch commembers novs; blers avessan vesì pli gugent il Polac Bronislaw Gieremek, in veteran dal sindicat Solidarnosc, sco president nov dal Parlament european. L’UE sto far part da las fadias per stabilisar la situaziun en l’Irac e Palestina, senza emblidar l’Afganistan. Plinavant duain ins examinar l’abilitad da quels candidats orientals che vegnissan en dumonda sco commembers novs. Il pli spinus è la Tirchia (passa 66 milliuns olmas), ma in segund vegn er a chaschunar rumpachaus; igl è la Rumenia (passa 22 milliuns olmas), tant pli che sias elecziuns da l’atun 2004 pudessan dar la pussanza ad ina partida populista ch’instighescha cunter ils Ungarais e zagrenders. La Rumenia patescha anc oz da 44 onns (1945– 1989) passentads sut in communissem che ha fatg ir en malura las structuras socialas senza laschar viver ina societad civila ch’ins possia cumparegliar cun quellas da l’Estonia, la Pologna u schizunt l’Ucraina dal vest. L’istoricher rumen Lucian Boia (Universitad da Bucuresti) ha preschentà ses pajais, ses trumfs e sias mancanzas en in essai profund ed instructiv ch’è gist cumparì en versiun franzosa*. 

Midadas brutalas e profundas
1940–1944 era la Rumenia pli pitschna ch’oz. L’Ungaria aveva annectà la Transilvania dal nord cun il center cultural da Cluj/Kolozsvár. En Rumenia regnava retg Mitgel (*1921), ma il schef era vairamain il «conducator» marschal Ion Antonescu (1882–1946), allià da Germania encunter l’Uniun sovietica. Ils 23 d’avust 1944 ha il giuven retg, tenor l’exempel da ses vegl collega talian en 1943, bittà enturn Antonescu cun l’agid da las partidas, engaschond l’armada rumena sper ils alliads. «Tar la conferenza da pasch han ins dentant tractà la Rumenia sco in pajais victorisà; ils trais onns da guerra da la vart tudestga, ensemen cun ils interess concrets da Moscva, pasavan dapli ch’ils otg mais da cumbats da la vart alliada. La Rumenia ha stuì cumportar l’occupaziun sovietica fin a 1958 e pajar considerablas indemnisaziuns da guerra. Ella ha survegnì enavos la part da Transilvania cedida 1940 a l’Ungaria» (p. 134). La pussanza occupanta ha sfurzà si il sistem communist al pajais. Il retg ha stuì ir. «La puraglia sco tala è quasi svanida, sch’ins definescha il pur atras sia relaziun materiala ed emoziunala cun il sulom. La proprietad collectiva ha transfurmà il pur en in proletari agricul. Plinavant ha l’industrialisaziun sfurzada occupà vastas populaziuns ruralas ch’en idas a star en las citads (…). Il communissem ha attatgà la societad e la cultura da Rumenia a moda ordvart brutala» (p. 142). Boia fa attent ad in fatg che nus en l’Occident emblidain savens: «Il communissem n’è betg be responsabel d’ina repressiun brutala, da destins fatgs en paglia, da malfatgs che restan malfatgs malgrà lur motivaziun ideologica u ideala; el è culpabel d’avair scumbiglià tuttafatg il mecanissem social (…). Las dictaturas faschistas han mantegnì la proprietad privata e l’economia da faira. Il communissem perencunter leva abolir questas structuras ‘capitalistas’; quai l’è grategià per gronda part. Igl è perquai pli grev d’eliminar las consequenzas dal communissem che quellas da mintga autra sort dictatura (…). Pervi da quest e da sia ierta han pajà e pajan vinavant pliras generaziuns» (p. 145). 
Baselgia obedienta e baselgia scumandada
Tiers vegn l’atgnadad da la baselgia, «l’unica instituziun ch’avess savì s’opponer al stadi. La Rumenia n’è betg la Pologna. La Baselgia ortodoxa sa distingua (…) cun ina veglia tradiziun da respect en fatscha a l’autoritad politica (…). Tranter il communissem e la Baselgia ortodoxa è naschida ina convivenza che para plitost curiusa, damai che l’ideologia da la partida cumpigliava il ‘cumbat encunter il misticissem e las superstiziuns’ (…). Durant ils onns tschuncanta vegnivan ils uffants serrads en scola la saira da Pasca per ch’i na giajan betg en baselgia. Blers Rumens (…) temevan ch’ins als vesia en baselgia; quai avess fatg donn a lur carriera. Savens udiv’ins glieud che sa proclamava ateista. Dentant restavan las baselgias avertas, anzi, cartents na las mancavan mai. Adina dapli candidats al sacerdozi studegiavan en ils seminaris da spirituals. Ins laschava star la Baselgia ortodoxa, uschenavant ch’ella restava en sia sfera. Ins l’ha schizunt fatg 1948 il regal custaivel d’abolir la Baselgia rumena unida cun Roma e da la reunir cun l’ortodoxa (…). Il communissem ha mussà a la glieud da surviver e dir manzegnas» (pp. 146–147). Ins ha mess en praschun tuts uvestgs «unids» ed ils spirituals renitents da lezza baselgia. Ins calculescha ch’il communissem haja mess en praschun tranter 150 000 ed in milliun persunas en tut: «La fermanza era generalmain ordvart dira ed umilianta. Ins leva destruir fisicamain e mentalmain quels ch’il reschim resguardava sco inimis, cun cellas fraidas, mancanza da mangiativas, fridas, chadainas vid ils pes euv. (…). Igl è stà in’explosiun d’odi e sadissem» (pp. 152–153). 

«Il scheni da las Carpatas»
1958 ha la Rumenia communista obtegnì la partenza da las truppas sovieticas. En ils decennis suandants ha il pajais sa distanzià dal model russ, ma gronds process politics d’intellectuals 1958–1959 han cumprovà ch’il reschim leva restar dir. Suenter 1965 è’l vegnì anc pli dir, tenor il model da la Corea dal nord, cun il «conducator» Nicolae Ceausescu (1918–1989) e sia famiglia. En sia grondaschia ha «il scheni da las Carpatas» fatg ina politica da superpussanza che na correspundeva tuttina betg a las capacitads dal pajais. «En ils onns setanta tschantschav’ins da la ‘miracla rumena’ analoga a la ‘miracla giapunaisa’, cur ch’il Giapun occupava l’emprima plazza e la Rumena la segunda areguard il ritmus da svilup – cun la differenza che la miracla giapunaisa consteva. Suenter in mez secul da svilup vehement è la Rumenia in dals pajais ils pli paupers da l’Europa; quai fiss la miracla rumena» (p. 168). Ceausescu leva «colliar Bucuresti cun il Danubi per far in port. El ha destruì vitgs per stgaffir lais, insaquants fitg gronds. Anc oz enturn la chapitala pon ins vesair ‘craters’ senza aua e bandunads, nua ch’umans stevan ina giada (…). Per cletg n’han ins betg realisà il project da drenar ina part dal delta dal Danubi» (pp. 172–173). En ils onns otganta ha il «conducator» promovì l’exportaziun da vivondas: «Ins n’aveva nagut pli en il plat. La glieud na muriva anc betg da fom, ma ins mancava da mangiativas (…). Cur ch’ina stizun survegniva insatge, sa furmava ina colonna [per rumen ‘coada’, pia ‘cua’ tenor il franzos ‘queue’, G. S.-C.] (…). Ins passentava la notg u sa fascheva substituir en la colonna, sperond da pudair cumprar in toc charn u chaschiel il di suenter. Uschia ha sa sviluppada ina cultura fitg interessanta da la colonna, spazi social (…) nua ch’ins steva ensemen uras ed uras» (pp. 176–177). I mancava era forza electrica, las abitaziuns n’eran betg stgaudadas: «D’enviern vivev’ins cun il mantè e gieva a letg senza sa trair or» (p. 178). Ceausescu ha chattà in’autra funtauna da devisas, numnadamain la «vendita» d’umans, cunzunt gidieus e Tudestgs da Rumenia «cumprads» da parents da l’Occident. 

Refurmas incumplettas
La revoluziun sanguinusa da 1989 ha mess fin al communissem. Ella ha entschavì a Timisoara/Temesvár, citad principala da Banat, sper il cunfin serb, tranter la minoritad refurmada ungaraisa, e triumfà a Bucuresti. «L’ierta la pli greva [dal communissem] è il dischurden snuaivel da las structuras e mentalitads. L’economia, quasi tuttafatg naziunalisada u collectiva, renda pauc e n’è betg adattada a la fiera. L’autoritad politica sa maschaida en tuttas domenas da la vita. La societad è disada ad ina pussanza publica che cumonda ed offrescha sco ch’i para e plascha» (p. 189). La classa politica elegida dal pievel en ils onns novanta ha realisà mo refurmas fitg incumplettas. Quai vala per exempel 
areguard la restituziun da las immobiglias naziunalisadas dal communissem. La lescha relativa è uschè malgista che pliras persunas pertutgadas èn idas avant la Dretgira europeana dals dretgs umans : «Questa ha condemnà il stadi rumen che ha stuì restituir las immobiglias u pajar indemnisaziuns considerablas» (p. 207).

Il privel extremist
L’emprim scrutini da l’elecziun presidenziala da 2000 ha spaventà la Rumenia e l’Europa. L’anteriur president socialist Ion Iliescu ha survegnì 36% da las vuschs; il segund è stà il naziunalist extrem Corneliu Vadim Tudor (Partida da la Rumenia gronda, PRG) cun 28%. Tudor «derasa in fluss senza fin da groppadads e d’ingiurias (…). El stat datiers a Jean-Marie Le Pen, manader da la Front naziunala franzosa (…). Las ideas da Tudor (arbitrariadad, naziunalissem, economia manada dal stadi) derivan dal temp da Ceausescu» (p. 214). Suenter l’emprim scrutini temevan blers ina varianta rumena da la Serbia da Milosevic limitrofa. «Fullas da politichers, schurnalists ed intellectuals han sa mobilisads per sustegnair la candidatura d’Iliescu, schebain che blers l’avevan cumbattì cun vehemenza (…). Ins l’ha elegì puspè cun bunamain 67% da las vuschs encunter 33% a Tudor (…). Il success da quest (…) exprima fèl, ina maschaida da paupradad, frustraziuns, indignaziun encunter la corrupziun, quitads pervi dal damaun malsegir, (…) brama d’in stadi ferm e d’in schef tramess da la providientscha. Per la PRG vuschan per il solit avdants da las citads cun scolaziun mediocra, plitost giuvens, pia gruppas dinamicas che sa sentan dischavantagiads dal dischurden social, da la dischoccupaziun euv.» (pp. 215-216).

Qualitad da vita manglusa
La Rumenia ha pia entschavì il 21avel tschientaner cun Iliescu. L’economia è creschida e cun lezza la corrupziun. La populaziun è sminuida e vegnida pli veglia, perquai che blers emigreschan e ch’i nascha pli paucs uffants. I vegn adina pli char da star en citad; perquai crescha puspè la proporziun da populaziun rurala. Areguard il «svilup uman» tenor ils criteris da l’ONU steva la Rumenia 2000 avant la Macedonia, la Tirchia e l’Albania, ma suenter tut tschels pajais europeans e schizunt suenter la Russia. Blers vitgs ston anc adina viver senza forza electrica. «Il tschuf chaschuna malsognas tipicas sco l’epatitis, il tifus e la meningitis. Igl è meglier da nun ir a l’ospital (…). Blers ospitals èn surchargiads e manglus areguard l’igiena (…). La Rumenia posseda il record [european] da mortalitad dals pops (…) tenor statisticas da la fin dals onns novanta, numnadamain 21 da 1000 murivan en l’emprim onn suenter la naschientscha (10 en l’Ungaria, 14 en Bulgaria)» (pp. 242–243). Quai stat segir en connex cun la posiziun sociala da las Rumenas «en la sumbriva dals umens» (p. 240). L’autur da questas lingias ha constatà che la Bulgaria è savens represchentada da dunnas a congress internaziunals, quai ch’è strusch il cas per la Rumenia, cun l’excepziun da la pitschna minoritad tudestga en la Transilvania dal sid.

Minoritads multifaras
Gist l’emigraziun dals plis Tudestgs da Rumenia ha manà ina perdita per il pajais. Er il dumber dals Ungarais è sminuì: «7,1% da la populaziun da l’entira Rumenia en 1992, mo pli 6,6% en 2002» (p. 226). Els furman anc adina la maioritad absoluta da la populaziun en duas provinzas amez la Rumenia, a vest da las Carpatas, cun las valladas suras dal Mures (ungarais Maros) e l’Olt. «Ils Ungarais pretendan cunzunt ina decentralisaziun administrativa uschè lada sco pussaivel, cun la renconuschientscha da lur linguatg sper il rumen nua ch’il dumber dals Ungarais cuntanscha ina proporziun relevanta» (p. 278). Co statti oz? «La lescha prevesa da duvrar la lingua d’ina minoritad en insaquants cas, cur che questa cuntanscha la proporziun da 20%» (p. 226), ma Cluj-Napoca/Kolozsvár, chapitala spiertala da Transilvania cun in’universitad bilingua, dumbra mo pli 19% Ungarais. Il president communal da lezza citad è in suprastant da la PRG; questa instighescha a moda populista, sco sche l’Ungaria less annectar puspè la Transilvania dal nord; ma questa ha sa romanisada fitg, ed il context european ha sa midà tuttafatg dapi 1940. Bler pli grev è oz il problem dals zagrenders: «Ils plis vivan en la paupradad e cunzunt cun in’igiena ed ina scolaziun primitivas (…). Blers uffants na van a scola u la bandunan memia baud. Ils uffants bandunads (‘uffants da la giassa’) èn quasi adina zagrenders» (p. 282). L’autur concluda: «I 
na dat nagina autra via che l’acceptanza e l’integraziun. Ins duai plaun a plaun auzar il livel material e spiertal dals zagrenders enfin a quel dals Rumens. La buna veglia, fantasia e perseveranza fan basegn d’omaduas varts» (p. 286). La Rumenia less vegnir 2007 commembra da l’UE, ma i n’è tuttina betg segir ch’ella saja pronta uschè svelt. Iliescu e sia equipa n’han betg sa verifitgads areguard il cumbat encunter la corrupziun; quai pudess manar vuschs d’atun a la PRG. Boia relevescha che «l’UE giavischa da sa schlargiar enfin al Mar nair» (p. 224), ma la riva bulgara è bler pli lunga e posseda megliers ports. «Buna veglia, fantasia e perseveranza» na basegna la Rumenia mo per ses zagrenders, mabain per sia entira societad scumbigliada dal communissem. 

* Lucian Boia, La Roumanie. Paris (Les Belles Lettres, ISBN 2-251-44243-X) 2003.