Avant milli onns
Cur che l’Europa naschiva

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Co numnav’ins antruras il vast intschess che tanscheva da las Alps enfin al Mar dal nord? Durant tschientaners era’l mo, en il latin da las chanzlias, «Romanum Imperium» u «Sacrum Imperium», savens cun ils dus adjectivs. Pir l’entschatta dal 16avel secul, cun il svilup dals stadis territorials, ha transfurmà era la moda e maniera da considerar l’imperi stabilì da Carl il grond (+814). Retg Maximilian (1459-1519), surventschì da las Lias reticas a Chalavaina, ha stuì renconuscher lur independenza factica. Per motivs militars n’ha’l betg savì ir a Roma per vegnir encurunà dal papa; 1508 ha’l dentant surpiglià il titel «imperatur roman elegi». 1512 per l’emprima giada ha in text uffizial duvrà l’expressiun «Imperi roman sontg da naziun tudestga». In document da l’imperatur Carl V (1500–1558), biadi e successur da Maximilian, fa endament in uvestgieu che saja «suttamess a l’Imperi sontg da naziun tudestga, schebain ch’el na dovra betg il linguatg tudestg» (1). Ma en il temp medieval n’era l’imperi uffizialmain betg tudestg; germanofons eran dentant ils imperaturs, danor, en il 13avel secul, in Englais e schizunt in Spagnol che n’ha mai surpiglià sia funcziun. Tranter 936 e 1039, pia durant var tschient onns han tschintg imperaturs reunì ina sort emprima «Europa centrala» limitrofa da pajais periferics: Otto I (+ 973), Otto II (+ 983), Otto III (+ 1002), Henri II (+ 1024) e Conrad II (+1039). Ils istorichers Bernd Schneidmüller (Universitad da Bamberg) e Stefan Weinfurter (Universitad da Heidelberg) han edì in volum (2) da novas biografias d’imperaturs medievals, mettend pais sin lur relaziuns exteriuras e lur concepziun da l’atgna dignitad. Schneidmüller ha tractà ils emprims dus Ottos, Weinfurter il terz e Henri II, surlaschond Conrad II a Herwig Wolfram (Universitad da Vienna). Tgi che ha emprendì d’enconuscher l’istoriografia tradiziunala, per exempel a Turitg en ils curs dal nunemblidaivel Marcel Beck (1908–1986), sa pia renovar sias regurdientschas cun in manual dal 21avel tschientaner.

Sin il tron da Carl il grond
Tuts tschintg monarcs, avant lur encurunaziun, èn vegnids tschernids retgs da quel pajais ch’ins numnava «Germania» per latin. Lez conglomerat da pievels na correspondeva betg al «Deutschland» d’oz. La Germania d’avant milli onns tanscheva dal Mar dal nord enfin al Bernina ed a las Dolomitas. Encunter sidost includev’la ina regiun slovena numnada per tudestg «Krain», q. v. d. «cunfin». Vers vest cumpigliava la Germania, pia l’imperi, pajais sco la Lorena, il Luxemburg, la Vallonia ed ils Pajais bass d’oz. Per la paja laschav’la tut l’intschess a nord da Berlin a Slavs pajauns ed il Schleswig al retg da Danemarc. Tschintg emnas suenter la mort da l’imperatur Henri I (+ 936) ha la noblezza da Germania elegì retg ses figl Otto ad Aachen, avant la baselgia da Nossadunna. El «è lur ì en la baselgia; là ha il clerus, manà da l’archuvestg da Magonza, preschentà il monarc al pievel che ha approvà auzond il maun ed acclamond (...). Finalmain ha l’archuvestg (...) surdà las ensainas roialas al retg nov, numnadamain la spada cun il pendagl, il mantel cun ils fermagls, il fist cun il scepter e la curuna. Las (...) furmlas da benedicziun expriman l’orientaziun cristiana da la pussanza da retg Otto, sco ch’ins l’enclegeva (...). Suenter l’unschida cun l’ieli sontg e l’encurunaziun cun il diadem d’aur, han ils archuvestgs [da Magonza, Cologna e Trier] manà Otto sin il tron da Carl il grond» (pp. 41–42). Ina sor dal retg ha lura maridà retg Ludivic (+ 954) «dals Francons dal vest», pia da Frantscha, part vest da l’anteriur imperi da Carl il grond. 942 han ils dus retgs fatg in patg d’amicizia. 

Retg da l’Italia ed imperatur
950 è retg Lotar da l’Italia mort senza figls. In marches piemuntais ha surpiglià sia successiun cun violenza ed arrestà regina Adelina (+ 999), vaiva da Lotar. Otto ha lura conquistà l’Italia, ha sa fatg encurunar retg e maridà Adelina. L’Italia, senza la Calabria, Puglia, Sardegna e Sicilia, è pia vegnida per tschientaners in element constitutiv dals possess imperials, damai ch’ils retgs vegnivan imperaturs pir cun l’encurunaziun a Roma tras il papa. 955 èn ils pajauns ungarais penetrads en Baviera e han bloccà Augsburg. «Quai ha dà l’occasiun da rimnar in’armada che vegniva da parts lontanas dal reginam francon da l’ost [la Germania] (...). Il di da s. Lurentg (10 d’avust) ha manà ad Otto in cumbat furius e lur ina da las victorias militaras las pli grondas dal temp medieval (...). La disfatga ha facilità il passagi dals Ungarais a la vita sedentaria e lur entrada en la cristianadad» (p. 52). Otto I «il grond» ha segirà sia successiun gia 967, faschond encurunar imperatur ses figl Otto II, e puspè 972, cur ch’il papa ha ensinà la maridaglia d’Otto II e Teofano (+ 991), nezza da l’imperatur da l’Orient. Lur figl, il futur Otto III, è naschì 980. Otto I ha traversà pliras giadas la Rezia (Set, Lucmagn u Spleia) per ir en l’Italia u per turnar. 

In amitg da Pologna
Otto II ha cunzunt stuì emprender d’enconuscher ses cunfins cun duas disfatgas, ina en Calabria cunter ils Arabs, l’autra en Brandenburg cunter ils pajauns. El è mort a Roma ils 7 december 983. Gia en matg a Verona avevan «prinzis tudestgs e talians elegì Otto III retg cuminaivel» (p. 73). Da Nadal ad Aachen han ils archuvestgs da Magonza e Ravenna curunà l’uffant retg dals dus pajais. Teofano ha lura surpiglià la regenza. 986 ha duca Mieszko da Pologna (+ 992) prestà l’engirament feudal ad Otto. 991 a Quedlinburg (oz en Saxonia-Anhalt) ha la regina, trais mais avant sia mort, organisà «ina festa imperiala cun ina pumpa extraordinaria, cun participaziun da Mieszko da Pologna ed ‘auters prinzis da l’Europa’ (‘caeteri Europae primi’), probablamain da l’Ucraina e Scandinavia» (p. 83). Otto III è stà ferm impressiunà da l’uvestg Adalbert da Praha, martirisà 997 dals pajauns en la regiun dal Mar baltic; duca Boleslaw Chrobry da Pologna (+ 1025) ha pudì manar sias reliquias a Gniezno, en la baselgia principala dal pajais. 1000 è Otto pelegrinà sin la fossa d’Adalbert. Lur ha’l tramess ina delegaziun a Constantinopel per survegnir il maun d’ina princessa imperiala grecca. Ma pervi d’ina revolta a Roma ha’l stuì bandunar la citad ed ir a star cun il papa e l’armada en ils conturns, nua ch’el è mort da malaria. La spusa greca è rivada memia tard en Puglia ed ha stuì turnar a chasa.

Per ina buna scolaziun
Otto III è pia mort senza descendents. Tgi dueva surpigliar la successiun? Quai ha decidì l’archuvestg da Magonza; igl è stà duca Henri da Baviera, daventà retg Henri II. El ha promovì la cultura: «Il sistem da scolas e scienza da las baselgias episcopalas da Liège, Hildesheim e Bamberg è vegnì in model per autras scolas da doms. Ils cudeschs transmess anc oz a Bamberg [en Baviera, G. S.-C.] mussan la ladezza impressiunanta da l’offerta. Sper ovras dals ‘babs da la baselgia’, cudeschs sacramentals, liturgics, teologics e filosofics sco era reglas claustralas, devi anc texts da matematicas e scienzas natiralas, rimnadas da manuscrits istorics, ina vasta collecziun dals auturs classics e texts giuridics variads (...). Igl entschaveva in stausch cultural e scientific che stgaffiva la basa spiertala da la ‘chasa da Dieu’ e ha mussà la direcziun
a generaziuns da l’imperi» (p. 107). Sco autocrat è Henri II intervegnì en ina dumonda liturgica che tutgava la teologia da la Sontga Trinitad. Tenor ils evangelis (Lucas, 11, 12; Gion, 14, 26) ha Jesus annunzià a ses giuvnals ch’il Bab als tramettia il Spiert sontg. Perquai proclama il «Credo» latin tradiziunal ch’il Spiert sontg «derivia dal Bab» («ex Patre procedit»). Ma il clerus da l’Occident, vulend suttastritgar la relevanza da Jesus, giavischava la formulaziun «ex Patre Filioque procedit» («deriva dal Bab e dal Figl»). L’imperatur Henri ha chatschà tras lezza agiunta, teologicamain dispittaivla, ch’è stada 1054 in dals motivs da la separaziun ecclesiastica; la Baselgia orientala sa numna «ortodoxa» gist perquai ch’ella manegia d’avair salvà la cardientscha dals apostels, entant che l’Occident l’avess falsifitgada. En mintga cas ha papa Eugen III (Bernardo Paganelli, + 1153) declerà sontg l’imperatur Henri II. 

A Muttenz, Payerne e Genevra
1024 ha la Germania puspè stuì tscherner in successur per l’imperatur e retg, mort senza figl sco ses antecessur. Quai ha fatg in’assamblea rimnada sper Magonza. Ella ha elegì Conrad, 
figl d’in cont da Renania. Il papa ha curunà ed unschì il pèr imperial en preschientscha da retg Rudolf da Burgogna (+ 1032), dal retg cuminaivel da Danemarc, Norvegia e l’Engalterra e da l’avat Odilon da Cluny (+ 1049), promotur da la renovaziun benedictina. Conrad metteva grond pais sin l’agid da sia dunna Gisela: «Ils plis documents da Conrad cuntegnan (...) il num da la regina e futura imperatura; quai vul dir ch’ella prendeva part immediata a las chaussas publicas» (p. 123). 1027 a Muttenz/BL ha retg Rudolf da Burgogna empermess da relaschar ses reginam a l’imperatur. Ins n’astga betg scumbigliar lez pajais cun la Burgogna d’oz. En il temp medieval furmava questa in ducadi vasal da la curuna franzosa. Il reginam da Burgogna, limitrof dal ducadi cunter l’ost, tanscheva fin a las Vogesas, l’Ara ed il Mar mediterran. Suenter la mort da Rudolf è sia vaiva ida a Turitg per surdar l’ierta a l’imperatur. Ella era cumpagnada da ses avuà cont Humbert da Maurienne (+ 1048). La Maurienne, auta vallada da l’Arc en Savoia, maina en Piemont sur il Pass dal Mont- Cenis. 1033 è Conrad vegnì encurunà retg da Burgogna en la collegiata da Payerne/VD (2 da favrer), lura puspè en il dom da s. Pieder a Genevra (chalanda avust). Per segirar la pussanza da l’imperatur en ses reginam nov «ha Humbert da Maurienne rimnà en Piemunt las milizias feudalas talianas; lur, passond 1034 il Grond Saint-Bernard, è’l ì aval [sur Saint-Maurice/VS] enfin a Genevra, nua ch’el ha s’unì cun las truppas imperialas» (3). Conrad ha engrazià il cont cun plis intschess; Humbert è il fundatur da la dinastia da Savoia. 

Cunfins persistents
Cun Conrad II pon ins gia sbozzar ina carta geografica da l’Europa medievala. Enamez stavan ils trais reginams da l’Imperi sontg: Germania, Italia e Burgogna. Limitrof da l’Italia era l’Imperi d’Orient cun la Calabria e Puglia sco era la pli gronda part da la Peninsla balcanica e l’entira Asia minura enfin a l’Eufrat. Limitrofs da Germania eran, vers ost, cunzunt ils reginams cristians da Pologna e l’Ungaria, vers nord il Danemarc che possedeva era la Norvegia; lur retg ha anc regnà en l’Engalterra fin a 1035. La curuna francona dal vest (Frantscha) na giudeva quasi nagina autoritad sin ils ducas e conts dal reginam; quest tanscheva en princip enfin en Catalugna. Cunfins da lezza giada vivan enfin ad oz. Quel da Krain vers sid separa la Croazia da Slovenia e l’Uniun europeana. Quel a nordost da Baviera limitescha anc oz la Germania cunter la Tschechia. Quel da Lorena vers ils reginams medievals da Burgogna e Frantscha zaivra anc oz la regiun Lorena cunter vest e sid. In Lorenais renumnà, marschal Louis Hubert Gonzalve Lyautey (1854–1934), ha ditg 1928: «Cur che la guerra mundiala 1917 pareva da finir mal per la Frantscha, patratgava: ‘Sch’ins restaurass la Lorena medievala tranter la Svizra ed il Mar dal nord, ma sentissa là fitg bain’. Jau n’hai betg gugent la bandiera tricolora [franzosa]; be la lorenaisa charezza. Jau ma sent da chasa en l’entira vallada dal Rain, a Magonza e Koblenz en Renania, perquai che jau sun in Francon; jau na ma sent da chasa a Béziers [en la Frantscha dal sid, G. S.-C.]» (4). 

Jeanne d’Arc estra en Frantscha
Enturn l’onn 1300 han ils retgs da Frantscha acquistà dretgs feudals en la Lorena dal vest. Là è naschida vers 1412 Jeanne d’Arc, quella figlia da purs che, stimulada da visiuns, ha cumandà in’armada franzosa, battì truppas englaisas e manà 1429 il prinzi ereditar Carl (+ 1461) en il dom da Reims, chapitala religiusa dal reginam, nua che l’archuvestg l’ha unschì e curunà. 1431 «ha’la respundì als derschaders da Rouen: ‘En mia patria ma numnav’ins Jeannette; en Frantscha vegna numnada Jeanne, dapi che jau sun arrivada là’. Ella rapporta che l’archanghel Mitgel l’haja detg (...): ‘Va en Frantscha, quai fa basegn’ (...). Ella saveva fitg bain enina d’appartegnair ad in pajais che n’era betg la Frantscha e d’avair in retg ch’era e pudeva esser mo il retg da Frantscha. Ella n’era betg Franzosa sco ils avdants (...) da Paris u Reims; dentant era ella gist uschè fidaivla a la curuna da Frantscha» (5). Il poet pariser François Villon (15avel secul), en sia «Ballade des dames du temps jadis», menziuna da Jeanne d’Arc mo la naschientscha e la mort: «La buna Lorenaisa ch’ils Englais han ars a Rouen». Igl è remartgabel che prinzi Carl, descendent d’ina dinastia parisera che regnava en Frantscha dapi 987, ha survegnì 1429 il reginam da ses babuns grazia ad ina matta estra.
1) Cità en: Jean-François Noël, Le Saint-Empire. Paris (puf) 1976, p. 67.
2) B. Schneidmüller e St. Weinfurter (ed.), Die deutschen Herrscher des Mittelalters. Minca (C. H. Beck, ISBN 3 406 50958 4) 2003.
3) Henri Baud en: Paul Guichonnet (ed.), Histoire de la Savoie. Toulouse (Édouard Privat) 1973, p. 139.
4) Cità en: Paul Sérant, La France des minorités. Paris (Robert Laffont) 1965, p. 319.
5) Paul Sérant (sco nota 4), pp. 327-328.