Theodor Herzl (1860–1904)
Profet e pionier dal stadi gidieu

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Ils 4 da fanadur 1904 ad Edlach sper Vienna è mort Theodor Herzl, fundatur 1897 a Basilea dal moviment zionist a favur da «la creaziun d’ina patria (‘Heimstätte’) garantida dal dretg public per il pievel gidieu en Palestina» (1). Cun «Palestina» manegiav’ins lezza giada er intschess che furman oz la pli gronda part da l’Israel, cun tocs da Jordania e Libanon; tut quai appartegneva a l’Imperi tirc. Herzl ha lavurà politicamain en il senn da lezza decleraziun durant ils davos onns da sia curta vita. 1947, tschuncanta onns suenter il congress da Basilea han las Naziuns unidas (NU) vuschà per in stadi arab ed in gidieu en Palestina. 1948 è naschì il stadi da l’Israel. Co è Herzl vegnì adaquella d’operar en questa direcziun? 

Per in moviment naziunal 
El è naschì a Pest (oz Budapest) ils 2 da matg 1860 en ina famiglia gidieua da verva tudestga. 1878 suenter la matura è el emigrà a Vienna cun sia famiglia. Sco student da giurisprudenza è el entrà 1881 en ina corporaziun da students ch’el ha però bandunà 1883 pervi da l’antisemitissem che dominava en lez ambient. 1891–1895 è el stà correspundent d’ina renumnada gasetta viennaisa a Paris. Era là ha el percurschì ils progress da l’antisemitissem. Decisiva è stada per el, ils 5 da schaner 1895, l’umiliaziun e degradaziun publica d’Alfred Dreyfus (1859–1935), chapitani dal stab general franzos, sentenzià 1894 per tradiment. Tuts, era Herzl, eran persvas che Dreyfus haja tradì; l’armada l’ha reabilità  pir 1906. Il schurnalist è dentant sa snuì da la legria maligna dal public pariser cleramain antisemitic. 1896 ha ina chasa editura dal 9avel district viennais publitgà ina broschura da Herzl entitulada «Der Judenstaat. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage». L’autur era persvas «ch’ils gidieus na possian mai chattar in lieu en ina cuminanza europeana e ch’i duajan perquai bajegiar lur atgna naziun. Il zionissem deriva dal spiert naziunalist da la fin dal 19avel tschientaner (…). Ils gidieus na furmavan tuttina betg ina naziun en il senn usità dal pled, damai ch’i eran sparpagliads en tuts pajais dal continent. Herzl ha decidì d’als dar artifizialmain nodas da naziun, l’emprim in sentiment, lur in intschess per viver là sco ina naziun. Il zionissem è per uschè dir il davos moviment naziunal da l’Europa. El è cumparì cun vigur gist cur che tschels naziunalissems da l’Europa dal vest (…) s’indeblivan. Ma encunter l’ost sa palesavan ferms moviments naziunalists novs; Polacs, Tschecs, Slovacs, Serbs, Lituanians pretendevan l’independenza naziunala e sa siemiavan da s’organisar en stadis pitschens ed omogens cun mintgin in agen linguatg ed in’atgna cultura. En tals stadis naziunals na prevediv’ins nagin spazi per ils gidieus; quests eran differents. L’idea da bandunar tut e posseder in’atgna patria als attirava adina dapli» (2). 

«Il burdi da l’um alv» 
Ma nua? Herzl manegiava 1896: «Dus intschess vegnan en dumonda, la Palestina e l’Argentina (…). La natira fa l'Argentina in dals pajais ils pli ritgs dal mund, cun pauca populaziun ed in clima moderà. I fiss fitg en ses interess d’ans ceder in toc da ses intschess (…). La Palestina è nossa nunemblidaivla patria istorica. Gia quest num clamass noss pievel cun vehemenza a sa rimnar (…). Là furmassan nus in toc dal mir european encunter l’Asia; nus prestassan il servetsch da post avanzà da la cultura en-cunter la barbaria» (3), pia da l’Europa encunter il Proxim Orient. In criticist israelian dal zionissem commentescha: «Lezza giada sa chattava l’imperialissem a ses punct culminant. La noziun d’imperialissem n’era anc betg colliada cun squitsch e cun explotaziun da rapina, anzi, ella purtava in’aureola da gloria ed idealissem. Ins preziava las poesias da Rudyard Kipling davart ‘il burdi da l’um alv’ (…). Ins na veseva nagin connex tranter il resvegl da l’Asia u l’Africa ed ils progress dals naziunalissems en l’Europa. L’um nair e l’um brin eran autoctons barbars che stevan per cas en quels pajais nua che l’um alv aveva tschernì da trametter sias bartgas ed armadas per proveder sia revoluziun industriala. Il giuven zionissem na derivava be dals naziunalissems europeans; el fascheva era part da la davosa unda da l’expansiun imperialista» (4). Il pled «arab» na cumpara nagliur en la broschura da Herzl. 

Il congress da Basilea 
Dentant ha la publicaziun «sveglià ina speranza immensa tranter ils giuvens intellectuals gidieus da l’Europa d’amez e da l’ost. Herzl leva sa cuntentar d’inspirar, ma las millis e millis suttascripziuns rimnadas dals students gidieus l’han persvas da surpigliar la direcziun dal moviment (…). El ha aderì a l’idea (…) da reunir in congress mundial sco vair parlament gidieu en l’exil» (5). Quai è daventà 1897 a Basilea; là è naschì il moviment zionist, cun il «program da Basilea» che menziunava mo pli in intschess «en Palestina» sco pajais da rimnada. Gist 1897 ha il suveran da Vienna elegì in president explicitamain antisemit. La terza part dals delegads al congress da Basilea vegniva da l’Imperi russ, nua ch’il zar e ses ministers pratitgavan ina politica antisemita, cun bandas criminalas ch’organisavan mazzaments periodics da gidieus. Là han ins beneventà Herzl sco in nov Moses che duaja als manar en la terra da l'empermischun. Fatg part dal congress han era persunalitads cristianas sco Henri Dunant (1828–1910), fundatur da la Crusch cotschna. Suenter il congress ha Herzl scrit en ses diari: «A Basilea hai fundà il stadi gidieu (…). Mintgin vesa quai forsa gia en tschintg onns, en mintga cas en tschuncanta» (6). 51 onns pli tard è il stadi da l’Israel naschì en Palestina. 

Visiun e realitad 
Ils 6 da fanadur 2004, dus dis suenter il 100avel anniversari da la mort da Herzl preschenta la Posta austriaca ina marca speziala d’EUR 0,55, valur da la francatura da standard, cun il purtret dal barmier ed il titel «Der Judenstaat (1896)» per tudestg, ebraic ed ungarais. Lezza marca vegn edida ensemen cun las postas da l’Israel e l’Ungaria; la marca austriaca san ins empustar tar >www.post.at<. Quant enavant ha la fundaziun da 1948 realisà la visiun da Herzl? L’Israel è in stadi giudaic, ma ils plis gidieus èn restads en lur patrias; en l’Israel èn vegnids mo tals che na sa sentivan pli da chasa là, l’emprim ils survivents dal genocid da la guerra mundiala, lur ina part da quels ch’eran exponids al naziunalissem arab, en ils davos onns gruppas da l’anteriura Uniun sovietica. Igl è naschì ina naziun israeliana cun oz 77,5 % gidieus, ma lezza na cumpiglia ni ils 6 milliuns gidieus dals Stadis unids, ni ils 700 000 da Russia, ni ils 650 000 da Frantscha, per numnar mo las trais cuminanzas principalas (cifras da «Der Fischer Weltalmanach 2004»). Il problem vital da l’Israel è ch’el n’ha (anc) cuntanschì nagina cunvegna da convivenza cun ils strusch 3 milliuns Arabs palestinais. Quai premetta che quests sappian stabilir in agen stadi tenor la resoluziun da 1947 da las NU.    

1) Text original tudestg en: Arno Ullmann (ed.), Israels Weg zum Staat. Minca (dtv 181, 1964) p. 127. 
2) Uri Avnery, Israël sans sionisme. Paris (Seuil) 1969, pp. 39-40. 
3) Cità en: Arno Ullmann (sco nota 1), pp. 119–120. 
4) Uri Avnery (sco nota 2), pp. 42–43. 
5) Alain Boyer, Les origines du sionisme. Paris (Presses Universitaires de France, ISBN 2 13 041539 3) 1988, pp. 81–82. 
6) Cità d’Erik Petry en «Tachles» 2004/27, p. 28. Adressa: Rüdigerstraße 10, Postfach, 8027 Turitg. Posta electronica: verlag@tachles.ch