En onur da l’imperatur e da la cuntrada
Da Bulsaun a Cortina sin la Via da las Dolomitas

Da Barlba Etter, Bulsaun

Las Dolomitas èn ina regiun da bellezza, muntognas senza fin cun pizs gizs, vals per part uschè stretgas che strusch il flum che passa ha plazza, costas stippas e tuttina ves’ins dapertut aclauns. In’autra spezialitad èn ils numerus pass dolomitans. Quels stattan a l’entschatta dal turissem ch’è oz il sectur d’economia il pli impurtant. Il turissem è vegnì lantschà plaunsieu en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. Alpinists englais han scuvert las Dolomitas ed han entschet ad ir sin quellas muntognas da la grippa sblatga. Il num dal rest vain dal scienzià franzos Déodat de Dolomieu che ha dentant mo vis las muntognas sblatgas or dal lontan passond tras la Val d’Isarco, nua ch’el ha rimnà la crappa da chaltschina anc nunconuschenta en il 18avel tschientaner. Il sport d’enviern è vegnì scuvert enturn l’onn 1900, in svilup sumegliant sco en la gronda part da las Alps. Il turissem en las Dolomitas è vegnì promovì da las novas pussaivladads da traffic, l’onn 1867 è vegnida averta la lingia da tren dal Brenner e curt suenter han ins cumenzà cun la construcziun da las vias en las Dolomitas.

Via da las Dolomitas
La part ladina da las Dolomitas, sco tut il Tirol dal sid, appartegneva fin suenter l’emprima guerra mundiala a l’Austria. Ils Austriacs han gì in grond project en testa, els han vulì construir ina via tut a travers las Dolomitas en onur dal 50avel onn da regenza da l’imperatur Franz Joseph I. Quella vess stuì vegnir averta l’onn 1898, ma ella è alura vegnida averta pir l’onn 1909. La ruta principala maina da Bulsaun tras la Val d’Ega sur il Pass da Carezza vi en Val Fascia. Ella cuntinuescha si per la Val Fascia e va en 26 curvas sin il Pass Pordoi sin 2239 meters sur mar. Sin quel pass sa chatta in santeri cun 8000 victimas crudadas en las Dolomitas en las duas guerras mundialas.  Vinavant va la via per la Val Fodom giu; il cuntrast che sa dat en quella val è impressiunant; la vischnanca sisum, Reba, è segnada dal turissem, tut plain hotels e pendicularas, ma pli engiu datti pli e pli pauc turissem. La Val vegn adina pli stretga e las vischnancas u fracziuns èn sparpagliadas sin tut las costas. Ils custs per mantegnair las vias che mainan tar quellas fracziuns e tut l’infrastructura en quellas fracziuns èn auts e da quels lieus solitaris van davent blers. Fodom è l’unica val ladina che ha pers ils ultims onns abitants, tut las autras vals han augmentà lur cifras d’abitants grazia al turissem. 

Pedagi per ils pass?
La gronda via da las Dolomitas va vinavant vers il Passo di Falzarego, Fauzaré per ladin. Sin la vart dretga sa chatta il chastè Andrac che n’è mai vegnì conquistà durant tut sia istorgia lunga. Sur il Fauzaré vegn ins giu Cortina d’Ampezzo, ina regiun oriundamain ladina. L’onn 1956 ha Cortina organisà ils gieus olimpics, tge che ha gì per consequenza che fitg blers Talians èn vegnids a Cortina e che il ladin ha pers pli e pli terrain. Ozendi discurran var 30% da la populaziun anc ladin. L’ultim tschancun da la via da las Dolomitas va da Cortina fin a Toblach en la Val Pusteria. Da Bulsaun fin Toblach èn quai 142 kilometers via, fin Cortina 112 km cun trais pass. La via porscha adina puspè grondiusas vistas sin las muntognas e giu en las vals. Ella è oz pli populara che mai, uschè che las provinzas pertutgadas (Bulsaun, Trento e Belluno) discutan sch’i na duessan betg introducir in pedagi per passar sur ils pass. 

Betg ir sco in nar
Cur che la via è vegnida averta era ella natiralmain in’attracziun anc bler pli gronda, gist er sch’ins pensa a las stentas da la fabrica tras il terren grippus. Theodor Christomannos ha scrit gia l’onn 1909 in guid per la via da las Dolomitas, en il qual el descriva detagliadamain tut il viadi ed er viadis supplementars sur ils differents pass en las Dolomitas. Christomannos propona a peduns da far il viadi en trais dis, tge che n’è betg mal per 142 km! Ma er als automobilists cusseglia el da far il viadi en plirs dis: «Pervi che las curvas en tranter auter stretgas ed andetgas e dumondan in ir cun precauziun e pervi ch’ins duess plinavant prender resguard sin il giudiment da la cuntrada, n’èsi betg recumandaivel dad ir sco in nar…». El cusseglia plinavant da far fermadas e spassegiadas ed el ha raschun. La cuntrada carmala schizunt da fermar mintga mument, tge che tscherts fan alura er amez la via per far mintga pèr kilometers ina fotografia.

La legenda da las muntognas sblatgas
Las Dolomitas n’han betg mo ina cuntrada da bellezza, mabain er ina cultura vasta e veglia, en quella datti numerusas legendas ch’èn vegnidas rimnadas da divers, en emprima lingia da Karl Felix Wolff che ha edì il cudesch «Dolomitensagen» l’onn 1913. La legenda da las muntognas sblatgas per exempel raquinta pertge che il grip da las Dolomitas è bler pli cler che quel dad autras muntognas: Il retg da las Dolomitas aveva in figl che sa siemiava cuntinuadamain da la glina e da far in viadi sin la glina. Sin ina tura da chatscha cun collegas è el sa durmentà sut ina muntogna suenter avair pers ils collegas. El ha sa siemià dad inscuntrar ina bella giuvna en ina cuntrada tut alva. Sa dasdond ha el udì vuschs sin in piz. El è ì sin quel ed ha inscuntrà dus sabis da la glina che avevan fatg in viadi sin la terra. Els han manegià ch’i na saja betg prudent per ils abitants da la glina da star memia ditg sin terra, els vegnian uschiglio depressivs pervi da tut las colurs stgiras ed i na saja er betg prudent per in uman da la terra da star memia ditg sin la glina, pertge ch’el daventia tschorv da la blera glisch e colur alva. Els han alura prì cun sai il figl dal retg dolomitan sin la glina e quel ha emprais ad enconuscher la figlia dal retg da la glina ed è s’inamurà en ella. Il prinzi da las Dolomitas e la princessa da la glina han pruvà da viver ensemen saja sin la glina, saja sin la terra, ma quai n’è betg stà pussaivel, uschè che il figl dal retg da las Dolomitas era mez desperà da stuair laschar sia spusa sin la glina e da stuair viver sulet sin la terra. El s’ha retratg en sias Dolomitas ed ha scuntrà ad in nanin al qual el ha raquinta ses grond problem. Er il nanin aveva in grond problem, el tschertgava gia dapi ditg ina nova patria per ses pievel che vegniva mo stgatschà dapertut. El ha purschì ina soluziun al retg manegiond che la figlia da la glina na sappia betg viver sin terra pervi da quellas muntognas stgiras. Il nanin ha offert da far vegnir cler las muntognas a cundiziun ch’el possia restar en las muntognas ed en ils guauds da las Dolomitas cun ses pievel. Il figl dal retg era d’accord cun quai e la saira suenter ha el observà ils nanins a rimnar ils fils da la glisch da la glina sin tut las muntognas filond els in chanels e suenter han els tratg sur las muntognas giu ils fils uschè che quellas eran il proxim di tut cleras. La figlia da la glina ha uschè savì viver cun ses prinzi da las Dolomitas sin terra senza vegnir depressiva e la glieud sa smirveglia anc ozendi dal grip cler da las Dolomitas.