Glisch nova sin la Rumenia
In manual da satg infurmescha manidlamain

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Dapi la vieuta da 1989 stimulescha la parentella linguistica gruppas rumantschas d’organisar furmas d’agid e cooperaziun cun la Rumenia. Dentant datti relativamain paucs cudeschs cun infurmaziuns precisas davart lez pajais neolatins strusch 22 milliuns olmas a l’entschatta dal 21avel tschientaner. Igl è gist cumparì ina monografia da satg* cun 128 paginas che cuntegnan in mantun detagls custaivels e significativs davart tutta sort aspects dal passà e cunzunt dal preschent enturn las Alps da Transilvania. Lez tom deriva da l’activitad nunstanclentaivla da l’anteriur vicechancelier austriac Erhard Busek, in dals umans che fan dapli dapi decennis per ans avischinar als umans dals pajais antruras communists. Tgi che ha da far cun la Rumenia duai leger lez cudesch nov per cumplettar ed actualisar sias enconuschientschas.

Juvels registrads da l’UNESCO
Tge duain ins vesair en Rumenia? Qua en Grischun essan nus loschs da la claustra da Müstair, element da l’ierta culturala mundiala. I s’enclegia che la Rumenia, cun ses 237’500 km2, posseda blers da quels juvels registrads da l’UNESCO en ils onns novanta. I suonda lur glista, da l’ost (Mar nair) fin al nordvest (provinzas Maramures e Salaj). Il delta dal Danubi, cun lais e palids senza fin, «dat albiert a passa 300 spezias utschels e 45 spezias peschs» (p. 119). Tranter il cunfin nordost e las Carpatas pon ins admirar «las paraids externas malegiadas cun frescos dal 15avel e 16avel secul (...) da set claustras [ortodoxas] incumparablas» (p. 120), per exempel a Sucevita. Set vitgs da Transilvania, encunter las Carpatas dal sid, sa distinguan cun baselgias fortifitgadas dal 13avel e 14avel tschientaner. Ina fortezza medievala pon ins admirar er a Sighisoara/Segesvár entamez la Transilvania. Da l’autra vart da las Carpatas dal sid stat la claustra ortodoxa da Horezu, fundada 1690, cun picturas fitg decorativas dal 18avel secul. Passond puspè las Carpatas dal sid, chatt’ins remartgablas fortezzas preistoricas en la provinza Hunedoara. Registradas èn era las baselgias da laina dal Nordvest cuvert da guaud. 

Minoritads e maioritad
Iertas culturalas èn dentant era las minoritads linguisticas. «Mintgina da las deschdotg gruppas etnicas renconuschidas po eleger ina persuna che la represchentia en il parlament. Oz trametta l’Uniun democratica dals Ungarais en Rumenia schizunt 12 senaturs e 27 deputads» (p. 31). Il manual dat la cifra da 1 434 377 persunas d’etnia ungaraisa u 6,6 % da la populaziun; autras funtaunas inditgeschan 7,1 %. La cuminanza viva sper il cunfin cun l’Ungaria e cunzunt en Transilvania, «entamez la Rumenia e la chadaina da las Carpatas» (p. 28). La segunda minoritad da Rumenia fa part d’in pievel indogerman che tschenta grevs problems socials e culturals en quasi tuts pajais dal Danubi; i sa tracta dals zagrenders, uffizialmain 523 250 olmas u 2,5 da la populaziun totala, ma vairamain dapli: «Fin uss hani salvà lur isanzas e lur structura sociala vegliandra. Perquai na vegnan els betg integrads en nossa societad moderna, mabain stuschads a l’ur ed isolads; quai paran omaduas varts da giavischar. Igl è in fatg che tschellas gruppas etnicas da Rumenia refuseschan per gronda part ils zagrenders. Quests vivan en quartiers che paran ghettos; i han fadia da chattar plazzas duraivlas da lavur, trametter lur uffants a scola e frequentar ils centers da sanadad. La regenza rumena, gidada da l’Uniun europeica (UE), ha perquai decis mesiras che duessan midar lezza situaziun» (p. 31). La terza minoritad è l’ucranaisa (61 091 olmas, 0,3 %), pia slava, en Maramures ed autras regiuns limitrofas da l’Ucraina. La tudestga, en Transilvania e Banat, cumpiglia be pli 60’088 persunas; tschellas èn emigradas en Germania. Dal temp tirc tranter il Danubi e Mar nair èn restadas duas gruppas tircas da 32 596 e 24 137 olmas, sco er ina cuminanza cristiana da dissidents russ (36 397 persunas). Ils auturs punctueschan la relevanza da lur linguatg per l’identitad rumena: «In linguatg è dapli che be in code linguistic per la communicaziun tranter umans. El è il filter cultural il pli impurtant per pertschaiver la realitad. Las structuras grammaticalas determineschan era la disposiziun da l’encletg. I dat in liom profund tranter la verva ed ils objects (...). Lezza è era la rait che collia ina cuminanza (...). Tiers èn vegnidas dacurt influenzas relevantas da las tschantschas modernas da l’occident, cunzunt il franzos (...). Er il linguatg spezial da l’informatica deriva dal franzos» (p. 33–34).

Confessiuns e partidas
Il manual infurmescha plinavant davart la religiun e las partidas politicas. «Suenter 42 onns (1947–1989) d’instrucziun anti religiusa datti be 9271 persunas senza confessiun» (p. 37). 86,7% dals Rumens professeschan il cristianissem oriental (ortodox), 5,6% èn catolics, 3,5% refurmads (ungarais da Transilvania). En Maramures è naschì 1928 Élie Wiesel, premi Nobel da la pasch 1986; ma restads en Rumenia èn be pli 6179 gidieus. Il chapitel davart las partidas descriva cunzunt quella da president Ion Iliescu ed emprim minister Adrian Nastase, pia la socialdemocrata, e la partida principala da l’opposiziun, la «Rumenia gronda» (RG) naziunalista: «Sia relaziun renconuschida cun la Front naziunala da Jean-Marie Le Pen palaisa l’atgnadad da la partida anc pli cleramain (...). Tradiziunalmain sa rimnan ils sperdents da la modernisaziun enturn talas partidas, sco er umans che na pon pli star a pèr cun il svilup social. Ins n’astga betg sutvalitar lur smanatscha (...) per la Rumenia e l’Europa. La RG ha 69 deputads e 36 senaturs» (pp. 55-56). En cuntrast cun questa suttastritga minister Vasile Puscas la relevanza da l’adesiun a l’UE: «La famiglia da l’UE è quel intschess geopolitic e strategic nua che nus ans chattain puspè a moda natirala, en virtid da nossas atgnas valurs tradiziunalas, culturalas ed istoricas, sco er pervi da la voluntad dal pievel» (p. 67). 

Tranter Budapest e Bucuresti
La tavla cronologica va da la conquista romana, l’entschatta dal segund secul s. Cr., enfin a la revoluziun da 1989. En il mantun da datas chatt’ins trais principalas. 1699 è la Transilvania, cun il Maramures, vegnida sut il domini da l’imperatur «roman» e retg d’Ungaria. 1866 è Carl da Hohenzollern-Sigmaringen (1839-1914) vegnì proclamà prinzi da Rumenia, pia dals pajais rumens a l’ost e sid da las Carpatas. 1918 fascheva lezza Rumenia part da la coaliziun victoriusa; perquai ha’la survegnì 1920 (patg da Trianon) la Transilvania, il Banat e l’actual Maramures sper autras regiuns. «En Transilvania eri usit che mintga uman possedia trais linguatgs, l’ungarais, rumen e tudestg. Il scriptur Ion Slavici rapporta en sias regurdientschas che ses geniturs l’hajan mussà da salidar in Rumen cun ‘Buna ziua’, in Ungarais cun ‘Jó napot’, in Tudestg cun ‘Guten Tag’» (p. 34). Oz è il tudestg quasi svanì, restads èn l’ungarais e rumen; il Maramures, Banat, parts da Transilvania ed intschess limitrofs, era tals da verva rumena, èn situads e sa sentan pli datiers da Budapest che da Bucuresti. Be ina politica d’avischinaziun a l’Ungaria, commembra da l’UE davent da 2004, po chattar il sustegn da regiuns che sa drizzan tradiziunalmain en lezza direcziun.

*Erhard Busek (ed.), Zentraleuropa Almanach Rumänien. Vienna (Molden, ISBN 3-85485-084-0) 2003.