Schliar paschaivlamain conflicts
Johan Galtung relata a Cuira da stentas ed engaschi persuenter.

anr/gc

L’activitad da la Nova societad helvetica dal Grischun stat quest onn en l’ensaina da guerra e pasch. Per laschar dilucidar il tema, sch’ins na possia propi far nagut auter che guerra, ha ella envidà il reconuschi professer Johan Galtung – in Norvegiais – da referir davart alternativs vers conflicts armads e schliaziuns. L’enconuschent perscrutader da la pasch ed autur da pli che tschient publicaziuns ha fatg quai a Cuira sin basa da sia lunga experientscha en servetsch da la pasch davant in zunt numerus public. El ha preschentà divers cas concrets e pussaivladads da schliar, ma è vegnì rendì attent ch’era questa via n’haja betg cuntanschì tut il vulì. Quai ha el era laschà valair.
Tenor il president demissiunond da la secziun grischuna da la Nova societad helvetica, deputà Bruno Claus (sco ses successur è Reinhard Kramm vegnì tschernì), n’han ins betg tschernì questa tematica, guerra e pasch, pervi da sia actualitad, mabain perquai ch’i sa tracta d’ina problematica da muntada generala e che vegnia cuntinuada tras diversas occurrenzas en il decurs da l’onn entir.

Be ideas sco recept
Sia lavur per la promoziun da la pasch e schliar ils conflicts paschaivlamain sa basia sin ideas, constatescha Galtung introducind. El exemplifitgescha la metoda a basa dal conflict armà tranter maoists ed il reschim roial en Nepal, siond gist returnà da quest pajais. En questa monarchia asiatica cumbattian ils revoluziunaris per ils dretgs umans. Politicamain sa movia là nagut. Ils Stadis Unids da l’America – per quels na demussa il referent betg la minima simpatia – vulessan eliminar il problem en Nepal cun lur potenzial militar, sco en l'Afganistan ed Irac – entaifer in mais. Ma quai schliassi insumma nagut.
Davos Galtung stattan l’organisaziun naziunala en Nepal e tar las Naziuns Unidas per ils dretgs umans. En Nepal ha el pudì infurmar, dialoghisar cun la finamira da vesair positivamain l’avegnir e na da dumagnar negativamain il passà. Be cun glieud da lunga experientscha dettia i la dretga diagnosa per pudair realisar era la vaira terapia.

Violenza ed ina schliaziun 
Johan Galtung s'occupa da radent cun ils divers aspects da violenza e pussanza. L’America schlia conflicts da talas cun la guerra. Quai che lezza e dils Englais hajan fatg en l’Irac saja dentant betg ina guerra, mabain ina mazzacra. El pretenda ch’ils Alliads hajan mazzà da 1999-2003 almain tanta glieud – 250’000-300’000 persunas – sco Saddam Hussein. Tenor sia prognosa èsi a fin cun l’America sco pussanza gronda en 20 onns.
L’inclinaziun a pussanza e violenza sa dettia. Per in conflict dovria i partidas, finamiras e pretensiuns cuntrarias. I saja da distinguer tranter quai ch’è legitim e na. La Svizra possia servir sco exempel da schliar blers problems, era sch’ella haja sias flaivlezzas. Contractivas muntian adina la cuntinuaziun dals conflicts cun pleds e sajan in dialoghisar en bleras fasas avant che cuntanscher la finamira.

Egualitad sco premissa per pasch
Sco na schliabel tegna Galtung il conflict tranter Israel e Palestina. La differenza saja memia gronda. Ins na possia betg far pasch tranter elefant e mustgin. El vesa la schliaziun per la regiun dal proxim Orient be en il commerzi liber e cun demussar respect vers ils Palestinais, il mund arab e l’islam. Tras la Pax Americana succedia nagut. Per lezza dettia i be il Bellum Americanum (guerra). Il mund arab saja frustrà e funtauna da terrorissem che explodeschia irraziunalmain cun attatgs sco ils 11 da settember 2001 a New York. La differenza tranter partenaris uschè ineguals sco Israel e Palestina na pussibiliteschia betg da realisar l’idea da dus stadis.
Dals Americans na spetga Johan Galtung betg la schliaziun da quest ed auters conflicts. Ina meglra via hajan ils Tudestgs realisà suenter 1945 cun scriver da nov lur cudesch d’istorgia e tgirar bunas relaziuns cun ils anteriurs 18 stadis stads occupads dad els. Ina meglra via per eliminar conflicts hajan els chattà en l’Africa dal sid cun fa pasch tranter nairs ed alvs tras reconciliaziun.