Pregiudizis e dialog a Sarajevo
Il futur malsegir da Bosnia-Erzegovina 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

A 450 km dal Grischun en lingia directa entschaiva la Bosnia-Erzegovina (BE). 1995–2002 è ella stada in protectorat da las Naziuns unidas (ONU) tenor la cunvegna da pasch da Dayton. Ils 15 da schaner 2003 ha l’Uniun europeica (UE) surpiglià lezza incumbensa. Co vai vinavant en lez pajais balcanic, limitrof da Croazia, Montenegro e Serbia, stadi central flaivel sur la Republica serba (RS, chapitala Banja Luka) e la Federaziun bosniaca croata (chapitala Sarajevo)? La BE (4,1 mil-liuns olmas) cumpiglia trais naziuns principalas che sa distinguan be entras la religiun; ils Bosniacs (43,5%) èn musulmans, ils Serbs (31,3%) ortodoxs ed ils Croats (17,4%) catolics. Per cuntanscher ina conciliaziun e convivenza fritgaivla tranter ils trais pievels, po in dialog interreligius be gidar. En lez senn è gist cumparì in rapport (1) da prof. Niko Ikic (Scola auta teologica, Sarajevo), represchentant da la Baselgia catolica en il Cussegl interreligius da BE (CIBE). L’autur descriva l’emprim las consequenzas da la guerra (1992–1995). 250 000 – 280 000 umans èn vegnids mazzads u èn svanids, 2 680 000 èn vegnids stgatschads u translocads, (…) var 20 000 femnas èn vegnidas violadas (…). Las consequenzas moralas da la guerra vegn ins a sentir decennis a la lunga (…). Las feridas spiertalas fan bler pli mal ch’ils donns materials e na guareschan tgunsch. L’orcan da nauschadad e violenza ha stgatschà las valurs culturalas e moralas ord bleras olmas (…). Las cuminanzas religiusas n’han betg adina agì en moda irreproschabla durant il conflict armà (…). L’influenza e la participaziun dals represchentants da bleras cuminanzas durant lezs onns impedeschan in vair dialog» (p. 256). 

L’islam suenter la guerra 
Ikic: «L’influenza culturala da l’Austria-Ungaria ha sviluppà varsaquants elements europeics en l’islam da Bosnia, (…) numnadamain l’etica generala, la prioritad dals dretgs umans, las libertads civilas e la democrazia. Perquai n’era’l atgnamain betg fundamentalist enfin a la guerra dals onns novanta (…). Lur han influenzas radicalas estras empruvà da metter fin a lezza situaziun (…). Anc adina èn blers chaus plain odi (…). Manaders politics musulmans, sco er auters represchentants da la cuminanza d’islam en BE, han condemnà ils attentats dals 11 da settember 2001 en New York e Washington. Da l’autra vart sentiv’ins ina tscherta approvaziun sin via e tar la populaziun» (pp. 257–259). L’autur suttastritga ils impediments emoziunals sin la via dal dialog: «La guerra ha blessà ils sentiments religius da la glieud uschè profundamain che blers tegnan in dialog tranter cristians e musulmans per uschè nunpussaivel sco in’allianza tranter fieu ed aua (…). D’ina vart chapeschan blers cristians da BE l’islam sco insatge che fa tema, sco in grond privel per l’Europa, memia conquistader, fundamentalist e politic, memia entretschà cun il terrorissem (…). Da l’autra vart resentan blers musulmans ch’il cristianissem als spretschia e bramia ina cruschada encunter els (…). Tals pregiudizis ston ins disfar per pudair discurrer ensemen» (p. 263). Ma i dat era pussaivladads e realisaziuns: «Blers vers dal Coràn stimuleschan cleramain da dialogar, per exempel quest: ‘Vegni, vus possessurs dal cudesch [la Bibla, G. S.-C.], per as rimnar enturn il verv unic che nus avain da cuminanza!’ (…). Tenor il Coràn è pia il dialog pussaivel sco part dal plan da Dieu (…) en il rom da l’ierta d’Abraham e dal Dieu unic (…). Il segund concil da Vatican exprima ina prontadad clera (…) en la decleraziun davart las relaziuns da la Baselgia catolica cun las religiuns na cristianas: ‘Cun grond respect guard’la ils musulmans ch’aduran il Dieu unic, vivent, misericordaivel e tutpussant, il Creatur dal tschiel e da la terra che ha sa drizzà als umans’ (…). La decleraziun admonescha plinavant da ‘laschar il passà d’ina vart, sa sfadiar sinceramain per s’encleger reciprocamain, defender e promover pasch e libertad per tuts umans’» (pp. 261–262). En il medem senn ha s’exprimì papa Gion Paul 1997 en visita a Sarajevo. Il manader spiritual da l’islam bosniac ed auters teologs musulmans dal pajais «s’engaschan entir ed entratg per in vair dialog, per exempel Resid Hafizovic» (p. 262). Lez propona da sa basar sin las tradiziuns misticas dal cristianissem, dal giudaissem (cabbala) e da l’islam (sufissem), pia en la lingia dal teolog catalan Ramon Llull (ca. 1235– 1315), in autur d’ovras misticas ch’enconuscheva fitg bain l’arab ed il sufissem. Il CIBE «ha gidà a quietar las emoziuns naziunalas» (p. 265). 

Conquistas e terrur 
Da quai che succeda a Sarajevo ves’ins pauc en la RS. La BE è naschida 1992 encunter la veglia da sia cuminanza serba. In politolog da l’Universitad da Neuchâtel scriva: «Sin giavisch da la Cuminanza europeica ha il pievel da BE s’exprimì davart l’independenza en il referendum da entschatta mars 1992. 1 997 644 persunas han vuschà, 1 992 179 cedels eran valaivels, 1 986 202 (99,7%) han detg ‘gea’ e 5977 ‘na’, cun ina participaziun da 63,4%. Musulmans e Croats han vuschà massivamain per l’independenza, ma bunamain l’entira cuminanza serba ha refusà da far part dal referendum (…). Ils 7 d’avrigl ha’la proclamà la RS (…). Ella ha elegì in agen parlament cun residenza a Banja Luka (…). Ils var 200 000 partisans armads serbs da Bosnia, cun l’agid da var 100000 umens da l’anteriura armada jugoslava, han empruvà da conquistar in intschess uschè vast che pussaivel, terrorisond e scurrentond las populaziuns croatas e musulmanas (…). Fin a la fin d’avust han els conquistà strusch 70% da la BE. Buna-main 1,7 milliun persunas han stuì bandunar lur domicil» (2). Pir l’intervenziun da l’aviaziun militara da l'organisaziun dal patg da l’Atlantic nord 1995 ha pussibilità a las truppas bosniacas da liberar ina part da l’intschess occupà dals Serbs e suttascriver la cunvegna da Dayton. Oz, passa set onns suenter datti pauca prontadad da convivenza en la Republica serba envers glieud d’autra cardientscha. 

Intoleranza e manzegnas 
Quai han ins vesì a Banja Luka ils 7 da matg 2001, cur che la cuminanza musulmana ha vulì tschentar il crap da fundament da la moschea che dueva remplazzar l’anteriura, destruida 1993 d’ina explosiun: «Passa milli naziunalists serbs han impedì la ceremonia cun violenza; almain trenta umans èn vegnids blessads, deschnov autobus e vehichels da polizia incendiads. Var 250 Bosniacs, represchentants da l’ONU e giasts diplomatics d’onur han stuì tschertgar refugi en la scola reala da la cuminanza musulmana (…). Dus dis avant, a Trebinje (Erzegovina) han Serbs canagls impedì medemamain da tschentar il crap da fundament da la moschea che dueva remplazzar l’anteriura medemamain destruida (…). La damaun dals 7 da matg en il center da Banja Luka han ins repartì fegls sgulants cun il text suandant: ‘Frars serbs, oz duain las rotschas musulmanas ed ils criminals da l’Austria-Ungaria attatgar nossa citad per pruvar puspè da derasar il sem da l’islam. Vegni pia a las endisch sin il plaun, nua che la moschea steva, e palesai vossa ravgia cun vossa preschientscha!’» (3) Protestà en-cunter lezs acts d’intoleranza ha t. a. il minister rumen da l’exteriur, pia in represchentant d’in pajais da tradiziun ortodoxa, sco president en uffizi da l'organisaziun per la segirezza e cooperaziun en l’Europa. Er en 2002 ha sa mussà ch’il naziunalissem dominescha anc adi-na a Banja Luka, cur che la regenza da la RS ha publitgà in rapport davart fatgs da fanadur 1995. Lezza giada n’han truppas ollandaisas betg pudì proteger l’enclava da Srebrenica, en sasezza garantida da l’ONU, encunter la soldatesca serba che ha lura mazzà var otgmilli Bosniacs, per gronda part civilists. La flaivlezza dal battagliun da protecziun ha chaschunà lungas discussiuns en ils Pajais bass, stimulond schizunt da scriver e represchentar in drama teatral davart Srebrenica. Il rapport da Banja Luka perencunter menziuna be «2000 unfrendas, ‘var 1800 en cumbats’, e var 100 ‘morts da spussada’, entant che las cifras da la Crusch cotschna internaziunala e d’autras organisaziuns sajan ‘inventadas’. Il rapport cuntinuescha las manzegnas da quel naziunalissem che defenda fin ad oz ils mazzaments da civilists e quels ch’als han perpetrads» (4), Uschè statti en la RS. 

Il problem ha num Serbia 
La cunvegna da Dayton na garantescha tuttina betg l’avegnir da BE. Ella ha francà la separaziun da la RS, nua ch’ils democrats èn bler memia flaivels en confrunt cun ils naziunalists. Il problem principal, a la fin finala, deriva da la Serbia limitrofa (strusch 12 milliuns olmas) ch’insista sin il return da Cosovo en ses ravugl. Da quai na vulan ils 
Cosovars savair nagut. Ma in Cosovo independent suenter in referendum d’autodeterminaziun rinforzass la posiziun da quels Serbs che pretendan ina votaziun analoga er en la RS, per la separar tuttafatg da BE. A Belgrad fan ins stim che la RS è territorialmain e spiertalmain zavrada dal rest da BE. Dacurt ha l’emprim minister da Serbia declerà ch’el veglia pretender ina revisiun dal patg da Dayton en cas ch’il Cosovo vegniss independent. Lez patg garantescha ils cunfins da BE. Uschè ditg ch’ins als metta tuttina en dumonda, na pon ins promover e francar la convivenza tranter las trais naziuns, tant pli ch’er ils rapports tranter Bosniacs e Croats èn tut auter ch’exemplars. Quai è ina gronda sfida per l’UE che vul gidar la BE e ses vischins vers ina adesiun a lunga vista, sco era per las persunas responsablas aifer las baselgias e corporaziuns religiusas che vulan stgaffir chapientscha e concordia tranter catolics, musulmans ed ortodoxs. 

1) Niko Ikic, Der Bosnienkrieg und seine Folgen für den interreligösen Dialog, en: «Ost-West. 
Europäische Perspektiven» 2002/4 (ISSN 1439-2089), pp. 254–265. Adressa: Matthias-Grünewald-Verlag, Max-Hufschmid-Straße 4a, D-55130 Magonza. Fax 0049 6131 928626. Posta electronica: ail@gruenewaldverlag.de 
2) Ernest Weibel, Histoire et géopolitique des Balkans de 1800 à nos jours. Paris (Ellipses Marketing, ISBN 2-7298-0907-4) 2002, pp. 571–572. 
3) Randale um Moscheen, en: «G2W. Glaube in der 2. Welt» 2001/6, p. 4. Adressa: Postfach 9329, 8036 Turitg. Fax 043 322 22 40. Adressa electronica: g2w.sui@bluewin.ch 
4) «Nur» 2000 Opfer? Auschwitz-Lüge auf serbisch, en: «Bedrohte Völker», 5/2002, p. 10. Adressa: Postfach 2024, D-37010 Göttingen. Fax 0049 551 580 28. Posta electronica: info@gfbv.de