La Rumenia multifara – «Ina part da nossa chasa cuminaivla»

Da Guiu Sobiela-Caanitz

A Magonza, chapitala da Renania, cumpara la revista «OST-WEST Europäische Perspektiven» (OWEP)1), edida da l’Acziun da solitaritad dals catolics tudestgs cun ils umans da l’Europa mesauna ed orientala e dal Comitè central dals catolics tudestgs. Malgrà las denominaziuns confessiunalas d’omaduas uniuns, dat OWEP perditga d’in spiert avert a la varietad religiusa. La revista deditgescha ses numer 2002/3 (pp. 161–229) ad in pajais ordvart original ed interessant, numnadamain la Rumenia, cun sia maioritad neolatina ortodoxa e pliras minoritads multifaras, cunzunt da linguatg ungarais e da confessiun catolica e refurmada, senza emblidar il problem etnic ed a medem temp social dals zagrenders.

Tranter Hitler e Stalin
L’istoricher Lothar Meier (Münster en Vestfalia) resumescha l’istorgia dal pajais. Pir 1878 han «las pussanzas», sco ch’ins scheva lezza giada, renconuschì l’independenza da la giuvna monarchia rumena. Quai è success suenter decennis d’activitad culturala e politica da giuvens academichers scolads a Paris. 1918–1920 «ha la Rumenia pudì dublar ses intschess a cust da l’Austria-Ungaria e Russia (…). 30% da la populaziun fascheva part da minoritads che n’acceptavan en general betg lez status» (p. 182). 1939 han Hitler e Stalin sa cunvegnids da parter il reginam. 1940 ha il dictatur sovietic annectà vasts intschess, schizunt dapli che quai ch’il patg da 1939 stipulava, cun ina populaziun cunzunt rumena e minoritads ucranaisas e gidieuas. Il dictatur naziunalist ungarais Miklós Horthy (1868–1957), allià da Germania, ha lura survegnì la Transilvania dal nord, numnadamain «44 591 km2 (…) cun la chapitala Cluj/Kolozsvár e las citads da cunfin da Satu Mare/Szatmárnémeti ed Oradea/Nagyvárad, (…) 2 185546 olmas, numnadamain 1 128 266 Ungarais, pia be la mesadad, lura 916 690 Rumens e var 100 000 Tudestgs»2). Suenter la guerra mundiala ha Stalin tegnì sias annexiuns da 1940 e sfurzà si il communissem a la Rumenia e l’Ungaria; questa ha stuì dar enavos sia part da Transilvania ed ha renunzià oramai a lezza regiun plurietnica, antruras center da la cultura ungaraisa. Cluj/Kolozsvár porta uss il num uffizial «Cluj-Napoca», per suttastritgar ragischs latinas en sasezzas malsegiras, suenter la citad da Napoca situada là en il segund tschientaner. 

Verva da Roma, religiun dal Balcan
Preditgant Johannes Toaspern (Lipsia) descriva la situaziun ecclesiastica da Rumenia suenter l’emigraziun da bunamain tuts Tudestgs e gidieus: «Tenor la davosa dumbraziun dal pievel sa decleran var 98% dals 22 milliuns burgais commembers d’ina baselgia cristiana (…). 1992 appartegnevan var 86% a la Baselgia ortodoxa rumena (BOR) (…). La cristianisaziun, vegnida da Grezia e Bulgaria, è stada colliada stretgamain cun la missiun dals muntgs Ciril e Metodi (…) e perquai influenzada da la verva bulgara; da quai dattan perditga pleds slavs en il linguatg rumen d’oz, sco ‘duh’ (‘spiert’) e ‘slujba’ (‘cult divin’) (…). La BOR è situada ‘tranter ils munds’, d’ina vart part da la ‘famiglia mundiala’ ortodoxa, (…) da l’autra, grazia a la tradiziun latina da la lingua e cultura, ordvart abla da surpigliar guisas da patratgar da l’Occident (…). Sper ses ritg stgazi original da vita liturgica emprov’la targlinond da s’occupar cun furmas e cuntegns che correspundian pli u main al sentiment vital da la giuventetgna» (pp. 163-164). Pitgas essenzialas da la religiusadad ortodoxa èn las claustras. L’UNESCO protegia las baselgias claustralas da la Rumenia dal nordost. «Dapi 1990 han ins avert 25 claustras novas; (…) en total datti oz 530 cun var 7’500 mungias e paders (…). Mintga claustra è in lieu da pelegrinadi e cunzunt in center d’uraziun e pastoraziun per in vast conturn» (p. 166). La BOR è adina pli conscienta da sia responsabladad sociala. L’onn 2000 ha archuvestg Nicolae Corneanu (Timisoara/Temesvár) rugà per perdun pervi da la flaivlezza da la BOR en il temp dal communissem. En sia regiun vivan e lavuran dapi 2000 ils conjugals tudestgs Gisela e Hartwig Paul. Els rapportan: «Las baselgias (…) impedivan refurmas da la societad areguard sia tempra per gronda part patriarcala. Ditg han ins zuppentà la violenza encunter femnas. Lezza ha la gasetta quotidiana ‘Allgemeine Deutsche Zeitung für Rumänien’ menziunà l’emprima giada tar il Di internaziunal da dunnas, numnond tschintg organisaziuns nua che femnas pertutgadas possian sa drizzar e rapportond da la chasetta per dunnas a Timisoara/ Temesvár (…). Rumenas han pinà il Di mundial d’uraziun da las femnas. Quai fascheva ina ferma impressiun da vesair giuvnas e dunnas a preschentond lur supplicas e patratgs, era cun gieus e sauts, avant l’altar dal dom fullanà. Igl era in aspect insolit e revoluziunar, perquai che las femnas n’astgan betg tutgar objects liturgics d’ina baselgia ortodoxa (…). Lez di d’uraziun agivan ellas en in sectur uschiglio reservà als spirituals (…). En il dom hai dat larmas» (pp. 212-213).

Minoritads en Transilvania
Gist la regiun da Timisoara/Temesvár, ma cunzunt la Transilvania han dentant survegnì influenzas cristianas era da l’Ungaria e l’Austria, pia da l’Occident. Ils dus centers dals var 800 000 refurmads da linguatg ungarais èn Cluj-Napoca/Kolozsvár e Oradea/Nagyvárad: «Sco minoritad ston els cumbatter ferm encunter tendenzas naziunalistas en la publicitad rumena» (p. 170). Passa in milliun burgais rumens èn catolics. Dus terzs derivan da quels Rumens ortodoxs da Transilvania che han s’unids cun Roma suenter la conquista austriaca 1687. En la monarchia da Habsburg e lur en quella da Rumenia ha la Baselgia catolica «grecca» sa sviluppada enavant. Il reschim communist l’ha scumandada, persequitond ses commembers. Uss è’la puspè libra, dentant: «Tar ils ortodoxs chatt’ins ina ferma opposiziun e discriminaziun encunter ils ‘unids’ da linguatg rumen, considerads ‘renegats’ che sajan apostatads da la naziun rumena» (p. 207). Tschels catolics da Rumenia èn da derivanza tudestga e cunzunt ungaraisa.

Il fieu da la Caritas en la notg
1890 dumbrava la citad episcopala da Szatmárnémeti en l’Ungaria var 20 000 olmas, cunzunt da linguatg ungarais, cun in gimnasi catolic ed in refurmà. Il num dal quartier Németi, pled ungarais per «tudestg», infurmava davart la derivanza d’ina part da la populaziun. Lezza citad fa ussa part da Rumenia, ha num Satu Mare («vitg grond») e dumbra 130 000 olmas. Michael Albus, redactur responsabel d’OWEP, rapporta davart la lavur locala da la Caritas diocesana: «Ella maina bler dapli che sessanta projects en la citad ed en ils vitgs dals conturns dalunsch e damanaivel, numnadamain scolettas, era talas da l’entir di, (…) centers socials averts per uffants da la via, canortas per scolars, curs d’alfabetisaziun, ma cunzunt programs spezials per zagrenders pitschens dals quartiers perifers; cun quests uffants statti fitg mal. Ma i dat programs era per attempads ed impedids, programs medicals, ina chasa per dunnas, dacurt era dapli agid per famiglias (…). Tgi ch’ins gida sto era gidar, er ils uffants, (…) perquai che tgi che vegn be tgirà vegn mess sut tutela» (pp. 219–220). L’autur descriva la situaziun sociala cun pleds che van sut la pel: «Ils onns da plum [dal communissem, G. S.-C] paisan bler (…). La Rumenia è (…) ina gronda chasa da povers davos la glina, cun relaziuns economicas e finanzialas catastrofalas e dramaticas, la rata d’inflaziun la pli auta tranter las candidatas per aderir a l’Uniun europeica (UE), sur 40%! (…) Ins viva d’in di a l’auter (…). La povradad crescha ad in crescher; ins vesa nagina fin, tut il pli ina fin cun sgarschur» (p. 220). Lur ils zagrenders a la periferia d’in vitg tranter Satu Mare ed il cunfin da l’Ucraina: «Ils problems igienics dattan en egl. Ils zagrenders vivan en in tschuf snuaivel. Truchets tranter paltauns spizzulents mainan a las chasas cun tetgs da strom. Rument giascha dapertut enturn. Cur ch’i daratga, sfundra tut en la lozza (…). Quest ghetto da zagrenders para in lieuet da desperaziun, in mund serrà. [La responsabla da la Caritas] rapporta dentant cun ina luschezza giustifitgada ch’ils uffants da lezza rusna arrivian tuttina a scola schubers e vestgids en moda deschenta (…). La lavur da la Caritas per ils uffants da Satu Mare sumeglia ad in fieu che stgauda e sclerescha in pau en ina notg lunga e stgira» (pp. 224-225). 

Duain ins sa resignar?
Tge vistas per la Rumenia? Ils conjugals Paul: «Be memia savens, mintga emna, inqualgiadas mintga di udinsa la frasa rumena: ‘Nu se schimba nimic!’ (‘I na sa mida nagut!’). Danunder derivan la profunda resignaziun (…) e la perdita da conscienza da l’atgna valur, pia era perdita da fidanza en il stadi ed en l’avegnir dal pajais? (…) L’onn passà èn 225 000 Rumens emigrads en Canada. La statistica uffiziala rapporta che 40% dals giuvens lessan bandunar il pajais – bler dapli, tenor nossas atgnas retschertgas (…). La societad rumena è inveterada; sia natalitad, ensemen cun quellas da l’Italia e Spagna, è la pli bassa da l’Europa: 1,2 uffant per ina famiglia (…). Mintga di ans dumandainsa pertge ch’igl è uschia – gist en quest bel pajais grond e fritgaivel cun umans amiaivels» (p. 210–211). Dentant manegia l’UE che «la Rumenia haja fatg gronds progress per consolidar e stabilisar sias instituziuns e che questas garanteschian democrazia e legalitad, il mantegniment dals dretgs umans, respect e protecziun per las minoritads» (p. 199). Uschia la politologa Dorothée de Nève (Universitad Martin Luther da Halle e Wittenberg, Saxonia-Anhalt). Ma ella enumerescha era quellas mancanzas ch’impedeschan in’adesiun immediata a l’UE, numnadamain la paupradad, l’inflaziun, la birocrazia e corrupziun, la criminalitad internaziunala ed il commerzi cun sclavs, plinavant «la situaziun dals uffants da la via, las relaziuns en asils d’uffants e d’impedids (…), la discriminaziun da minoritads e cunzunt dals zagrenders» (p. 200). 

Sperar tuttina!
L’autura concluda: «En il senn d’in avegnir europeic cuminaivel duain ins schlargiar ed intensifitgar las relaziuns culturalas, politicas ed economicas. L’Europa na po tuttina betg sa prestar da bandunar, zavrar u schizunt laschar ir en ruina ina part da nossa chasa cuminaivla» (p. 201). En il medem senn concludan ils conjugals Paul: «Per la segunda giada avainsa prorogà noss contract tar il program da delegaziun da magistraglia en [l’Europa da] l’ost. La cordialitad dals umans en Rumania ans ha stimulads da far quai. Cur ch’ina classa entira sa precipitescha sin nus per ans embratschar suenter in temp d’absenza, cumpensescha quai blers falliments ed incaps. Cur ch’ins ans di anc che nus duajan ans mussar fitg pazients cun la glieud e ch’ella ans basegnia urgentamain, lura vegninsa loms ed engraziaivels da pudair anc, sco umans pli vegls, gidar l’Europa a crescher ensemen (…). Qua sa meglra mintga di insatge (…). Nus admirain mintga mir lià giu da frestg, mintga iert tgirà, mintga stizun pitschna gist averta (…). Mintga raschieni avert, mintga uman che na sa lascha betg corrumper, schebain che la corrupziun è omnipreschenta, tut quai dat speranza en in avegnir meglier» (p. 216). 

1) ISSN 1439-2089. Adressa: Matthias-Grünewald-Verlag GmbH, Max-Hufschmidt-Straße 4a, D-55130 Magonza. Fax: 0049 6131 9286 26. Posta electronica: mail@gruenewaldverlag.de.
2) Aldo Dami, Les frontières européennes de 1900 à 1975. Genevra (Médecine et Hygiène) 1976, p. 191.