Per noss mund multifar
Il magazin da Societad svizra per pievels smanatschads.

Da Guiu Sobiela-Caanitz

La Societad svizra per pievels smanatschads (SSPS), presidià da cuss. naz. Ruth-Gaby Vermot-Mangold (Berna), edescha per tudestg il magazin trimestrial "Vielfalt". Ses numer da december 2002 fa attent en moda variada a quatter cas concrets da pievels sut squitsch, numnadamain quals a Papua (Indonesia), ils Curds, Palestinais e Tschetschens.
Il maletg da cuverta deriva d’Oswald Iten, fotograf da la "NZZ", e mussa policists indonais arrestond in demonstrant nair; sin in rectangul che penda vi da ses cularin reconusch’ins las conturas da la Nova Guinea occidentala, la provinza indonaisa da Papua, numnada pli baud Irian Jaya. "Avant strusch dus onns ha la polizia indonaisa da là arrestà Oswald Iten perquai ch’el aveva rapportà da demonstraziuns e cumbats en la chapitala provinziala (...) El è restà dudesch dis en praschun locala, nua ch’el è stà perditga da relaziuns sanitaras fitg grevas, da maltractaments, torturas e mazzaments" (p. 9). Lezza provinza (421 981 km², 2.2 milliuns olmas) è occupada da passa 14'000 schuldads: "Organisaziuns per dretgs umans rapporteschan ch’abus encunter la populaziun civila succedian da cuntin". L’ost da l’insla, ensemen cun l’Archipel Biscmarck, furma perencunter dapi 1975 il stadi da Papua-Nova Guinea, commember dal Commonwealth.

Vesair la notg e l’alva
Ils dus artitgels davart ils Curds da Tirchia, scrits avant las elecziuns legislativas dals 3 da november, descrivan la situaziun da partenza per la regenza nova. Katharina Haab, collavuratura scientifica da la SSPS, rapportescha: "I manca anc adina bler per ch’ils Curds cuntanschian l’egualitad da dretgs culturals. L’artitgel 42 da la constituziun prescriva d’instruir be il tirc sco linguatg matern en tuttas scolas; igl è pia scumandà da duvrar il curd en scolas es universitads statalas (...). Students e scolars che han suttascrit la petiziun (per l’instrucziun dal curd sco rom facultativ) èn anc adina en praschun, ubain ins als scumonda da studegiar enavant" (p. 13). Eren Keskin, advocata curda d’Istanbul e parsura d’in’uniun per dretgs umans, descriva sias activitads e las relaziuns en Tirchia: "Avant dretgira represchent jau cunzunt persunas ch’ins ha torturà durant l’arrest d’inquisiziun (..). Sper questa assistenza è la lavur en la publicitad essenziala; nus organisain discussiuns al podium e sentupadas cun las medias e publitgain gasettas. Tut quai che nus faschain maina dentant ad ina tgisa entras il stadi. Cur che nus organisain ina conferenza da pressa, ans inculpeschan ins perquai che nus n’avain dumandà nagina lubientscha, (...) schebain ch’ina lescha stipulescha ch’i na basegnia nagina permissiun per ina conferenza da pressa. Tar mintga tgisa vegn ins mess dus dis en arrest d’inquisiziun; lura vegn ins relaschà, damai che l’arrest n’era betg fundà giuridicamain. Uschia vegnin nus savens schicanads, cun la finamira d’ans stanclentar per che nus desistian da nossa lavur. Ins ma tgisa per exempel da separatissem perquai che jau hai duvrà il pled Curdistan en in discurs public (...). Uss hai jau si quindesch da quellas tgisas e stoss temair in arrest da lunga durada (...). Tgi che defenda ils dretgs umans en Tirchia stat en opposiziun encunter il stadi. La Tirchia para democratica, ma stadi vul dir armada; questa ha sa patrunada da bancas ed è preschenta en tuts champs da l’economia. Daners ed armas en be in maun, quai vul dir ina ferma concentraziun da pussanza (...). Tgi che fa opposiziun al stadi patescha adina da la tema da vegnir congedià, torturà e mazzà; lezza tema impedescha la Tirchia da sa sviluppar ad in stadi democratic" (p.14). L’autura commentescha ina lescha d’avust 2002 che lubescha da duvrar il linguatg curd en scolas privatas: "Quai signifitgescha in grond pass (...). Lezza lescha da refurma na menziuna dentant betg explicitamain il curd, mabain linguatgs u dialects discurrids tradiziunalmain en Tirchia (...). Ins duai tuttina prender serius lezza refurma" (p. 14-15). Vairamain datti oz en Tirchia sper il var 15% Curds ed ils var 2% Arabs be pli restanzas senza relevanza da minoritads linguisticas. L’emprim minister nov Abdullah Gül sa definescha sez "democrat"; ins vegn ad al giuditgar tenor sias realisaziuns areguard ils dretgs umans e cunzunt quels da lingua e cultura curda. Lez linguatg è stretg parent cun il persian da l’Iran limitrof. Las vistas d’oz en Tirchia pon ins exprimer cun questas lingias da ses poet Nazim Khimet (1902-1963): "Ti vesas be l’alva che prui a l’orizont; jau vesa era la notg. El vesa be la notg; jau vesa era l’alva che prui a l’orizont."

Surmuntar la spirala da violenza
Areguard la Palestina ves’ins entant be la notg, almain en l’artitgel da Rahel Specht, autra collavuratura scientifica da la SSPS: "Dapi la primavaira 2002 èn la vart israeliana e la palestinaisa vegnidas pli extremas. La smanatscha d’attentats entras suicidis palestinais fa oramai part da la realitad omnipreschenta israeliana. Dapi settember 2000 èn var 230 civilists morts uschia. Da l’autra vart s’annunzia ina catastrofa umanitara en Palestina pervi da las mesiras repressivas da las forzas israelianas. Trais milliuns Palestinais vivan en regiuns e citads bloccadas ermeticamain, senza access ad assistenza medicala, ad aua, victualias, lavur e scola. Ils attentats da Palestinais fanatics èn criminals e duain vegnir condemnads cun tutta rigur. Ma la regenza democratica da l’Israel als respunda chastiond civilists en moda collectiva. Quai violescha massivamain dretgs umans e princips umanitars" (p. 18). Il schefredactur dal magazin gidieu da Turitg commentescha: "I va enavant, ma co? (...) Tgi po e vul surmuntar la spirala da violenza? D’omaduas varts èn elecziuns imminentas, d’omaduas varts pon ils pievels chaschunar ina vieuta". Dentant relevescha Rahel Specht autras consequenzas da l’occupaziun en Palestina: "Il conflict deriva segir t.a. da l’erecziun illegala da colonias israelianas, (...) la quala cuntrafa a la quarta Convenziun da Genevra e vegn qualifitgada sco crim da guerra (...). Products fabritgads en lezzas colonias illegalas vegnan exportads en Svizra sco "made in Israel" (...). Uschia profitescha l’Israel malgistamain da l’exemziun da dazi che tuts stadis da l’Efta concedan a products israelians" (p. 19). La SSPS ha gist edì dus rapports da basa, in davart dretgs umans en Palestina e l’auter areguard "la guerra encunter la populaziun civila en Tschetschenia (...).
Adina puspè succedan arrests arbitraris, deportaziuns, cas da tortura e mazzaments (...). Dapi 1999 èn var 80’000 civilists tschetschens stads unfrendas da lezza guerra" (p. 20). Il numer da december da "Vielfalt" n’è pelvaira betg ina lectura plaschaivla. Deplorablamain descriva’l realitads che persunas conscientas da lur responsabladad globala per in mund multifar astgan e duain vegnir a savair.