Adia, Jugoslavia!
Ina cunvegna che sposta las decisiuns 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

In engion sanguinus è svanì. Stgassà da la glista dals stadis europeics è in num che dapi passa quatter onns correspundeva strusch pli ad ina realitad politica. Il giavun «jugoslav» ha pers sia forza dapi ch’il Montenegro (chapitala Podgoritsa), grazia a sia lunga riva adriatica visavi la Puglia, ha s’emancipà da la regenza federala dominada da Serbs. Ils manaders politics da Podgoritsa e Belgrad, rimnads en questa citad, han gist elavurà e suttascrit il document da «naschientscha da la confederaziun da stadis ‘Serbia e Montenegro’ e cun quai la fin da la Republica federala da Jugoslavia» (1). In essai nov da Viktor Meier (2), durant trenta onns correspundent da la «NZZ» e da la «Frankfurter Allgemeine Zeitung» («FAZ»), gida a chapir ils connexs da quai ch’è success en lezza notg serba amez mars. 

Vita e mort d’in reginam 
Gia l’emprim num dal «barmier» premetteva in engion entras omissiun. Lez stadi è naschì 1918, cun l’agid da Frantscha e Gronda Bretagna, sco «Reginam da Serbs, Croats e Slovens», pia senza menziunar ils Albanais, Bosniacs, Macedons e Montenegrins. La Serbia era alliada cun ils victurs; ses retg e sia chapi-tala èn vegnids retg e chapitala dal stadi nov. 1929 ha retg Alexi (1888–1934) numnà ses reginam «Jugoslavia», pia «Slavia dal sid»; quai muntava pretensiuns implicitas sin tschels pajais slavs dal sid, numnadamain la Bulgaria sco era sdrimas da Carnizia (Austria), Grezia e l’Italia da Mussolini (Istria e Friul). A medem temp ha’l proclamà sia dictatura persunala. 1934 ha il deputà franzos Robert Schuman (1886–1963), pli tard fundatur da la Cuminanza europeica, visità la Jugoslavia; en ses rapport da viadi a Louis Barthou (1862–1934), ses minister da l’exteriur, ha’l scrit en settember: «En general èsi scumandà da duvrar ils pleds ‘sloven’ e ‘croat’; ins duai dir ‘jugoslav’ (…). Tuttas funcziuns impurtantas èn reservadas a Serbs. Dals 200 generals èn 2 Croats (…). L’entira polizia è serba (…). Ins duai turnar (…) a respectar la persunalitad da tuttas naziuns che furman quel stadi. La Frantscha duai intervegnir pervi (…) da ses dretgs e sias obligaziuns d’alliada, sco stadi signatar da quel patg da Trianon (1920) che surpigliava las recumandaziuns da Frantscha» (3). L’admoniziun da Schuman era profetica; en october han terrorists macedons mazzà Barthou e retg Alexi a Marsiglia. La victoria tudestga da 1940 han privà la classa politica serba da l’alliada tradiziunala. En mars 1941 ha la regenza da Belgrad suttascrit il patg tranter Germania, Italia e Giapun; sin quai è’la vegnida derschida d’uffiziers serbs «che Churchill ha ludà schend che la Jugoslavia haja ‘chattà puspè sia olma’» (Meier, pp. 50–51). En avrigl han la Germania, l’Italia, la Bulgaria e l’Ungaria attatgà il pajais ch’i han conquistà en indesch dis grazia a la deserziun da tuts militars danor ils Serbs. Ils victurs han partì la Jugoslavia en pliras parts. 

Victoria ed ovra da Tito 
En fanadur ha il Croat Josip Broz, numnà Tito (1892–1980), manader politic e militar da la Partida communista jugoslava, appellà a l’insurrecziun. 1944–1945 han ses cumbattants stgatschà ils occupants cun l’agid da l’Armada cotschna. Lur «hani mess ad ir il communissem, mazzond tgi ch’avess pudì s’opponer il pli decisamain. Suenter la stgatschada dals occupants (…) hani mazzà dieschmillis funcziunaris, advocats, commerziants, purs bainstants, industrials pitschens e spirituals. Be a Belgrad (…) han ins mazzà var 10 000 persunas senza sentenza giudiziala» (4). Il medem è success a plis dieschmillis persunas, cunzunt croatas, fugidas en la zona britannica da l’Austria (Carnizia) e consegnadas als communists. Mazzaments collectivs hai dà er en l’Istria, occupada e lur annectada da la Jugoslavia. Il pli han patì ils Tudestgs da Voivodina, descendents da quels che l’Austria aveva clamà natiers en il 18avel tschientaner per urbarisar la regiun. En november 1944 èni tuts vegnids declerads «inimis dal pievel» sco Tudestgs e lura spogliads, deportads en l’Uniun sovietica, mazzads en massa u vendids sco sclavs; uffants vegnids orfens han ins serbisà. La segunda Jugoslavia han ins pia bajegià sin culms da baras. Tito e sia clica han dentant guntgì cun quità il grond sbagl ch’aveva lavagà il reginam: «La Jugoslavia è vegnida federala; a mintga pievel slav dal sid correspundeva ina republica (…). Las duas minoritads principalas han survegnì mintgina ina ‘provinza autonoma’, numnadamain il Cosovo cun maioritad albanaisa e la Voivodina cun ina ferma minoritad ungaraisa (…); domaduas dependevan da la Serbia entras in liom vaira luc (…). Ma il dogmatissem e la nunlibertad lavagavan lezza renconuschientscha da las naziunalitads (…). Cun il temp eran tuts pievels malcuntents (…). Durant quaranta onns han ins stenschentà l’expressiun da las malcuntentientschas entras suppressiun. Ellas èn explodidas plaun a plaun en ils onns otganta» (5). Lezs onns, davent da 1985, eran quels da l’emprendist striun Mihail Serghejevitsch Gorbatschov, il portabara nunvoluntar dal communissem. L’explosiun è stada pli violenta en Jugoslavia ch’en l’Uniun sovietica. Conflicts armads savens lungs e crudaivels han tutgà tschintg da las sis republicas fundadas da Tito, pia danor il Montenegro. La situaziun actuala da lezs sis pajais, set cun il Cosovo, pon ins resumar sco suonda. 

Set ertavels e lur vistas 
L’existenza da trais d’els na vegn tuttina betg messa en dumonda. Da Croazia (4,5 milliuns olmas) aud’ins ussa pauc. La Slovenia (strusch 2 milliuns) vegn aifer dus onns commembra da l’Uniun europeica (UE), probablamain ensemen cun sia vischina l’Ungaria. Blers quitads dat perencunter la Serbia (7,8 milliuns cun la Voivodina). Meier: «Ch’ils Serbs han sa separads en l’atun 2000 da Milosevic e sia politica, na deriva betg tant d’ina ricla pervi dals malfatgs commess en num da lezza politica, mabain da sia disditga e sias consequenzas grevas per la Serbia ed ils Serbs» (p. 52). La societad serba è restada quella ch’applaudiva il dictatur. Ins n’ha anc adina betg restaurà l’autonomia da Voivodina ch’el aveva abolì illegalmain 1990. Anc adina «guntgescha l’armada jugoslava la controlla entras organs civils elegids (…). Dapi ch’i dat la Jugoslavia (…) è l’armada in stadi en il stadi, cun ina pussanza economica e politica considerabla» (6). Lezza dubiusa Serbia cunfina cun quatter pajais pli pitschens che n’han enfin ussa betg chattà lur equiliber e spetgan in avegnir malsegir. En Macedonia (2 milliuns olmas) ston ins anc spetgar ils fritgs da las concessiuns che la maioritad slava cristiana ha fatg navidas a la minoritad (23%) albanaisa musulmana. Spetgar ston er ils Albanais da Cosovo (bunamain 2 milliuns) enfin che la cuminanza internaziunala sa decidia da renconuscher lur independenza; entant èni administrads da las Naziuns unidas. Meier: «Suenter tut quai ch’è success èn ils Albanais fermamain decis da n’acceptar nagin return dal stadi serb en Cosovo (…). Per il mument sposta l’occident la discussiun davart il status dal pajais pli ditg pussaivel. Quai (…) impedescha d’al consolidar e da l’avrir vistas» (p. 176). Vistas basegnass era la Bosnia-Erzegovina (2,8 olmas tenor Meier), pajais creschì istoricamain dapi tschientaners, ma partì dapi 1996 d’in cunfin plain stortas tranter la Federaziun bosniaca croata (chapitala Sarajevo) e la Republica serba (chapitala Banja Luka); Meier prevesa «ina soluziun pragmatica sin la basa da quai ch’ins ha cuntanschì, pia in stadi cuminaivel che na fiss memia ferm, cun ina tscherta convivenza da las cuminanzas» (p. 78). Bler pli pitschen (gnanca in terz da Svizra), ma ussa pli relevant è il Montenegro (650 000 olmas), autonom da la fin dal 15avel tschientaner enfin a 1918 e puspè dapi onns. Meier: «In Montenegro independent fiss abel da viver gist sco auters pajais balcanics. Il turissem ed il transit sur il port da Bar vers la Serbia ed il Cosovo stgaffissan entradas suffizientas» (p. 117). 

Il coc dal problem 
Gist il status da Montenegro ha chaschunà la cunvegna che ha proclamà la confederaziun numnada «Serbia e Montenegro». Lez contract da fundaziun è vegnì suttascrit «suenter tractativas (…) nua che l’incumbensà suprem da l’UE per la politica exteriura e da segirezza cuminaivla, Javier Solana, ha intermedià» (7). Pertge gist l’UE? «Ella ha scumandà al Montenegro da sa determinar sasez. Dapi la crudada da Milosevic en october 2000 ha’la dà d’encleger adina pli cleramain ch’ella na lubeschia la de-cadenza dal stadi cuminaivel serb e montenegrin, schebain che lez datti be pli sin il palpiri. Er ils Stadis unids han dà ina resposta cleramain negativa a las aspiraziuns independentistas da Montenegro (…). Igl è tuttafatg 
evident che l’0ccident vul evitar da stgaffir in precedent per il Cosovo cun ses status politic anc adina avert. Ins argumentescha ch’ins duess al conceder l’independenza sch’il Montenegro as separass» (8). Quai è il coc dal problem. Meier ha crititgà lezza tenuta da l’UE gia avant in onn: «L’occident na vegn betg ad evitar da conceder baud u tard l’independenza u in status equivalent al Cosovo. In’autra soluziun na datti simplamain betg» (p. 101). L’autur interpretescha: «Il serbocentrissem en la politica da l’occident ha ina tradiziun e ragischs istoricas. Probablamain va’l enavos enfin als lioms da l’emprima guerra mundiala tranter la Serbia e ses alliads, cunzunt la Frantscha e Gronda Bretagna. L’emprima Jugoslavia chapiv’ins essenzialmain sco in engrondiment da Serbia» (p. 47). 

La sumbriva da Mitterrand 
In orientalist e politolog da Savoia punctuescha citond il president da stadi franzos dals onns 1981–1995: «Varsaquants circuls da responsabels politics franzos vulan mantegnair la Jugoslavia, u l’egemonia serba en la part la pli gronda da la Jugoslavia d’antruras, per conservar ils fritgs da la segunda guerra mundiala e cunzunt da l’emprima, franond il stausch tudestg vers la Mes’insla balcanica ed il Proxim Orient (…). Qua s’uneschan germanofobia e serbofilia (…). 1992 ha François Mitterrand declerà: ‘Jau n’emblid betg ils lioms istorics tranter Serbia e Frantscha e lur solidaritad durant omaduas guerras mundialas’. Tgi sa sche sia tenuta davart la crisa jugoslava, sco er areguard la reunificaziun da Germania ch’el n’aveva ni prevesì ni vulì, na derivia d’ina fidaivladad incharnada ad opiniuns da sia giuventetgna? 1994 ha in cudesch (…) revelà che Mitterrand haja fatg part da la dretga extrema franzosa, la quala cumbatteva per mantegnair l’urden stgaffì en ils onns 1918–1920, pia era la Jugoslavia sco in da ses elements» (9). Tgi sa enfin cura che sumbrivas e fantassems da 1918 e 1945 suppriman ils giavischs legitims da dus pitschens pievels europeics? 

1) Institutioneller Neuanfang in Belgrad, en: «NZZ», 15 da mars 2002, p. 1. 
2) Viktor Meier, Jugoslawiens Erben, Minca (C. H. Beck, ISBN 3-406-47563-9) 2001. 
3).Cità en: Mirko Grmek, Marc Gjidara e Neven Simac, Le nettoyage ethnique. Paris (Fayard, ISBN 2-213-03098-7) 1993, pp. 147 e 149. 
4) Thierry Mudry, Histoire de la Bosnie-Herzégovine. Paris (Marketing SA, ISBN 2-72985753-2) 1999, pp. 202-203. 
5) Paul Garde, Vie et mort de la Yougoslavie. Paris (Fayard, ISBN 2-213-02914-8) 1992, pp. 
88 e 90-91. 
6) Matthias Rüb, Wer kontrolliert die Armee? En: «FAZ», 18 da mars 2002, p. 8. 
7) Das Ende der Bundesrepublik Jugoslawien, en: «FAZ», 15 da marz 2002, p. 1. 
8) Abschied von Jugoslawien, en: «NZZ», 15 da mars 2002, p. 3. 
9) Thierry Mudry, Histoire… (sco nota 4), pp. 375-376.