Agir en il temp da la «glocalisaziun»
En l’Italia ha gì lieu in congress interladin da Furlans, Ladins e Rumantschs

(abc) Il mund ladin basegna promoziun. El duai vegnir resguardà adequatamain en la vita publica: A quella conclusiun vegnan ils radund 80 participantas e participants d’in congress interladin che ha gì lieu la fin da l’emna passada a Codroipo, en vischinanza dad Udine. Era ina delegaziun grischuna è stada preschenta giu en il Friul. En il «davos chantun» en il nordost da l’Italia, tranter Slovenia/Jugoslavia, Austria ed il Veneto, han ils Furlans adina sa sentì sco atgna cuminanza etnica. Che quai è effectivamain uschia han ins udì bleras giadas en il decurs dal congress da la fin d’emna passada. Radund 80 umens e dunnas da politica, furmaziun e cultura furlana èn s’inscuntrads ad in congress interladin da quatter dis organisà da l’«Istitût Ladin-Furlan Pre Checo Placerean». Da venderdi enfin dumengia han gì lieu sis lavuratoris. Quels èn stads deditgads a temas che han connex cun linguatg e cultura da Furlans, Ladins e Retorumantschs. Experts e glieud da la pratica han tegnì referats ed han discutà davart meds da massa, scola, legislaziun e tradiziuns popularas.

Emprims contacts gia l’onn 1956
Durant ils dis da lavur han ins gì chaschun da vesair tratgs cuminaivels, problems e fermezzas da quellas trais minoritads parentadas. Sco quai che Giovanni Frau, il president dal «Osservatorio della lingua e della cultura friulane», ha ditg tar l’inauguraziun dal congress, han quels contacts cumenzà gia baud. Frau sa regorda da l’inscunter da l’onn 1956 cun l’anteriur president da la LR, Gian Ratti. Tuttina sco ins sa barattar experientschas e vesair problems, cun ils quals minoritads linguisticas èn confruntads, giascha ina fermezza en ils tratgs cuminaivels interladins. Ils Furlans èn bilings. Talian è lur linguatg dal paun e furlan il linguatg da l’olma e dal cor. Ils Ladins da las Dolomitas èn schizunt trilings, els ston sa mover cun ladin, talian e tudestg. En il futur vulan ils Furlans promover questa atgna identitad. Rina Steier-Peduzzi, suprastanta da la Lia rumantscha, ha represchentà l’organisaziun tetgala dals Rumantschs. Ivo Berther, incaricà per dumondas da linguatg dal chantun Grischun, è viagià giu en il Friul sco delegà da cusseglier guvernativ Claudio Lardi. Dus auters giasts dal Grischun, Jon Manatschal dal Radio Rumantsch ed Augustin Beeli da La Quotidiana, han preschentà als Furlans lur instituziuns. Bartholomé Tscharner, Guiu Sobiela-Caanitz e Jean-Jacques Furrer han cumplettà la delegaziun retorumantscha en lur funcziun sco sociolinguists respectiv delegà da l’inspectur da scola.

«En il micro giascha il macro»
Ina gasetta dal di, betg da discurrer d’in emettur da radio en lur linguatg, manca ad els. Quai che n’exista anc betg, vulan ils Furlans dentant stgaffir. Quest pievel neolatin sa chatta en ina fasa fitg activa da svilup linguistic. Durant il congress a Codroipo han ins sentì bler euforia per l’atgna cultura, i para ina furma da renaschientscha sco avant tschient onns en terra rumantscha. Ils represchentants da la universitad da Udine han rendì attent a la partiziun ladina. I saja la suletta universitad che pussibiliteschia in doctorat en ladina. Questa euforia linguistica en il Friul ha pudì sa sviluppar pir dapi dus onns. L’onn 1999 ha il stadi talian mess en vigur la lescha 482. En quella renconuscha la Republica tut sias minoritads linguisticas, gea, ella sa declera pronta da schizunt promover quellas. In linguatg furlan n’existiva betg enfin qua. Il furlan vegniva considerà sco dialect talian. Al congress interladin a Codroipo han ins creà en il temp da la globalisaziun mundiala in nov pled, ins ha discurrì da d’ina futura «glocalisaziun». Quai vul dir nagut auter che da punctuar las forzas e la dinamica che giascha en la regiun pitschna. «En il micro giascha il macro», ha in dals referents ditg e suttastritgà l’impurtanza dal local e pitschen. 

Il Friul, pajais multifar e varià
«Intal cûr de plane furlane: un cjanton dal Friûl vêr – En il cor da la planira furlana: in chantun dal vair Friaul». Uschia descriva in prospect turistic las qualitads d’ina cuntrada da la regiun autonoma Friuli-Venezia Giulia. Quella regiun, cumparegliabla cun in chantun svizzer, giascha èn il chantun sisum en l’ost l’Italia. Ella sa cumpona da las quatter provinzas: Pordenone, Udine, Gorizia e Trieste. Ella ha il privilegi dad esser en vischinanza da la mar e da las Alps. Sin ina surfatscha da radund 14 000 km2 vivan pliras communitads etnicas. Ils radund 600 000 Furlans vivan cun minoritads slavas, austriacas e talianas. Friuli-Venezia Giulia è dentant adina stada confruntada cun transit da pievels. Uschia ha il pievel furlan stuì patir da pliras guerras, adina puspè ha el stuì sa suttametter a novs patruns. En il cor èn ils Furlans dentant adina restads unids. Da sia istorgia e cultura sa distingua il Friul cun sias trais provinzas Pordenone, Udine e Gorizia claramain da la provinza «artifiziala» da Triest. Il pievel da Triest è talian, las autras provinzias èn furlanas. 

Terratrembel avant 25 onns
Avant 25 onns ha il mund prendì notizia d’ina regiun taliana plitost discreta. Il Friul giascha davent dals centers balnears e turistics da l’Italia. Dus terratrembels, l’emprim l’entschatta matg, il segund il settember, han scurlattà quest territori, radund milli persunas han pers la vita tras questa disgrazia. Era il Grischun, oravant tut il Grischun rumantsch, è sa mussà solidar cun ils parents linguistics. La populaziun dal Friul discurra numnadamain in linguatg neolatin sco il rumantsch, il spagnol, talian, portugais u rumen. Noss Hendri Spescha, lezza giada secretari da la Lia rumantscha, scriva en la Gasetta Romontscha dals 18 da matg 1976: «L’ierta spirtala e linguistica cuminaivla da quellas trais gruppas è indiscutabla. Ella fa dals Furlans, Ladins e Retorumantschs ina parentella, ina cuminanza da destin, frars e soras sut l’ensaina da linguatg e cultura. Da quai dattan perditga ina rotscha congress e sentupadas tant en noss pajais sco en las Dolomitas ed en il Friul. En il Grischun sa regordan blers anc da l’emprim agid ch’ils Ladins da las Dolomitas ed ils Retorumantschs han purtà avant 25 onns als Furlans. En las emprimas uras da la disgrazia n’hajan dentant betg ils Talians ed auters, mabain ils agens, ils Furlans a l’ester, gidà els, han ins udì da pliras varts durant il congress a Codroipo. Il pievel furlan mussa bler idealissem per sia atgna identitad e cultura.