Co cumbatter ils terrorists?
Ina gasetta franzosa analisescha ils attentats e lur causas 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Ils malfatgs dals 11 da settember en l’America han chaschunà commentaris pli u main perderts. Tranter ils pli profunds pon ins citar quel dal publicist André Glucksman e dal cineast Romain Goupil en la principala gasetta franzosa dal di (1): «Spierts fauss envidan ils burgais da tut il mund a patratgar davart il chasti da ‘l’arroganza americana’ (…): ‘Quai hani sezs provocà!’ ‘Tgi che semna il vent racolta la burasca!’. I premettan che la Providientscha cosmica chastia be quels che meritan quai. Talas tesas obscenas zuppan il fatg che lez eveniment reguarda l’entir mund en moda extrema e crudaivla. Quels malfatgs han tutgà il pajais il pli pussant e smanatschan tant pli mintga cuminanza (…). Nus essan tuts en la medema bartga. Quai ha stuì percorscher en moda snuaivla tgi che sa chattava en las turs en flommas – il conciersch d’auzada e la banchiera, l’inschigner e la secretaria, il nair e l’alv, il Mexican ed il Chinais, il ritg ed il pauper (…). Tgi mazza tgi, co, pertge, cura? Da tut quai na san ins nagut. Boier nunenconuschent, unfrenda nunenconuschenta, med nunenconuschent, motivs nunenconuschents, mument nunenconuschent (…). La logica absurda da destrucziun ha devastà il 20avel tschientaner. La cultura da mort, il nihilissem, il schlantsch fraid d’umans ch’uneschan lur suicidi cun in mazzament collectiv (…) stimuleschan il fundamentalissem (…). Ma la malsogna è contagiusa (…). Il nihilissem ravgià empluna ruinas en moda adina pli efficazia ed universala.» 

Emprendistas strias en l’emisfera nord 
Ils auturs numnan las «duas madritschas» dals attentats: «Ins emblida adina l’emprima, numnadamain la Russia. Sut Breschnev ed Andropov è Moscau penetrada en l’Afghanistan, devastond il pajais, extirpond umans, destruind structuras socialas; cas cuntrari n’avessan ils fundamentalists betg pudì conquistar las ruinas. Ils Russ da Putin n’han emprendì nagut; i sblundregian e marteriseschan ils Tschetschens e tschertgan da privar da vita Mashadov, president moderà, elegì democraticamain (…). In tal ‘cumbat encunter il terrorissem internaziunal’ vul dir il suicidi da las democrazias. Metodas ertadas da Stalin han mess en fieu e flomma ina chapitala da 400 000 avdants (Grosni), disgustond la glieud pulita, ch’ella saja u na saja musulmana; lezza politica solidarisescha musulmans cun ils extremists (…). S’alliar strategicamain cun Russia e China less dir sa tschentar davos pumpiers incendiaris. Tschellas emprendistas strias èn las democrazias (…). Entant che l’Europa cupidava, armavan ils Stadis unids ils fundamentalists empè da gidar la resistenza moderada. Sch’il cumandant Masud [adversari dals talibans, assassinà a l’entschatta da settember 2001, G. S.-C.] avess survegnì l’agid ch’el dumandava, sesess el uss a Cabul; fitg probablamain dessi anc adina las turs schumellinas da New York… e millis e millis Americans, unfrendas (…) d’in tschorvament politic recidiv (…). Ins duai tegnair endament ils davos pleds da Thomas E. Burnett, in passagier dal sgol 93 da las United Airlines: ‘Nus avain cuntels da plastic da las tschaveras. Jau sai che nus tuts stuain murir, ma trais da nus emprovan uss insatge.’ Gea, tuts èn morts, ma l’eroplan è ì en tocs lunsch davent da la finamira dals pirats, schanegiond autras vitas. Ins po surventscher il terrorissem.» 

Ils pumpiers incendiaris da Russia 
L’editorial dal medem numer (2) punctuescha l’opiniun da Glucksman e Goupil: «Putin ha ditg che ses pajais haja pertschavì il privel dal terrorissem musulman bler pli baud che l’Occident e che nagin haja savì grà persuenter. Per Moscau èsi cler ch’ils Tschetschens sajan terrorists (…). Damai che Bin Laden è l’inimi public numer in, pari opportun d’empruvar da vegnir a fin cun la rebelliun tschetschena. Ma tge pon far ils Russ (…) auter che negoziar? I han tramess enfin a 120 000 schuldads en la pitschna republica tschetschena; i han bumbardà las citads e destruì la chapitala Grosni; i han fatg passa tschientmilli unfrendas, cunzunt civilists. Schröder giavischa ch’ins giuditgeschia la guerra da Tschetschenia en moda pli differenziada; ils manaders da l’Occident dessan plitost far endament a Putin sia nauscha bilantscha, avant che dechantar cun el ‘il sistem cuminaivel da valurs moralas’.» In politolog renumnà scriva: «Russia e China sustegnan la coaliziun encunter il terrorissem. Ellas èn be memia ventiraivlas ch’ins emblida uschia la guerra da Tschetschenia e l’assimilaziun metodica da Tibet e da la provinza dals Uigurs, il pajais tirc en China» (3). Gea, «ventiraivlas». Gist suenter lez mardi da sang ha la «NZZ» rapportà «d’ina legria mussada dascus a Moscau (…) e che croda enavos sin la Russia; ses agir barbar encunter ils Tschetschens è per gronda part la culpa ch’il cumbat da lez pievel per l’independenza è vegnì internaziunal ed islamic, schebain ch’el n’era l’emprim betg motivà da la religiun» (4). 

Pleds privlus da Berlusconi 
En connex cun l’etica da nossa cultura commentescha in auter editorial da «Le Monde» (5) «ils pleds intolerabels da Silvio Berlusconi che lezza cultura saja ‘superiura’. Ins n’als po betg acceptar, e quai per dus motivs. Per l’ina van lezs pleds en la direcziun d’ina idealisaziun da nossas valurs e d’ina denigraziun da quellas da tschels pajais (…). Per l’autra fa Berlusconi reviver il patratg privlus d’ina ‘collisiun da culturas’, per exempel dal cristianissem cun l’islam.» Puspè il medem numer rapporta da replicas a lezza decleraziun dal schef da la regenza taliana: «L’anteriura presidenta da las cuminanzas gidieuas talianas, Tullia Zevi, giuditgescha ‘fitg privlus da definir ierarchias tranter culturas. Avant che gloriar nossa sco superiura, duain ins studegiar l’istorgia; nossa cumpiglia blers genocids, bleras guerras da religiun’ (…). L’emprim minister beltg e president da l’Uniun europeica (UE), Guy Verhofstadt, ha deplorà: ‘Ils pleds da Berlusconi pudessan s’effectuar en moda privlusa, (…) promovend in sentiment d’umiliaziun’ (…). Il president da la cumissiun da l’UE, Romano Prodi, ha respundì indirectamain en in discurs avant la cuminanza musulmana en la moschea gronda da Bruxelles: ‘L’Europa ed ils Stadis unids na vulan cumbatter l’islam, mabain il terrorissem. En nagin cas na faschainsa ina guerra tranter cul-turas’.» (6). La gasetta quotidiana americana da Turitg citescha anc auters pleds da Berlusconi: «L’Europa sto sa persvader, sco che Putin ha suttastritgà (…), che la Russia è in pajais paschaivel, in pajais europeic paschaivel» (7); tge manegian ils Tschetschens da lezs pleds? 

Investir las ritgezzas a favur dals pievels 
Ina sociologa ed orientalista renumnada caracterisescha ils fundamentalists musulmans: «Gruppas, cunzunt da dunnas, admoneschan dapi onns areguard l’extremissem musulman radical. I fan attent ad ensainas infalliblas da sia perniziusadad, sco sia moda da tractar las femnas (…). Ils reschims che derivan da lezza ideologia las prescrivan (…) co ch’ellas duajan sa vestgir e sa depurtar en la societad e schizunt en lur atgna chasa (…). Il status feminin palaisa fitg bain l’essenza d’in sistem politic. Ma memia savens (…) sa zupp’ins plitost davos il respect da la ‘cultura da derivanza’ u ‘l’identitad’ per acceptar quai ch’ins n’astgass betg acceptar, emblidond che las bleras dunnas cumbattan quai (…). Ins duai persequitar lezs fundamentalists (…), cunzunt entras las bancas, (…) e pretender dals pajais musulmans insumma che lur manaders chalian da s’appropriar da las ritgezzas naziunalas, saja quai sa bajegiond palazis u villas u investind quellas ritgezzas en l’exteriur empè da far profitar lur agens pajais a favur da lur pievels. Be uschia pon ins sterilisar il terren che producescha il fundamentalissem musulman» (8). Tgi sa nua che lezs manaders dischonests investeschan lur ritgezzas naziunalas?
 
1) André Glucksman e Romain Goupil, L’équation nihiliste, en: «Le Monde» (Paris), 27 da settember 2001, p. XII. 
2) Editorial. M. Poutine et le terrorisme, en: numer cità (nota 1), p. 12. 
3) André Fontaine, Du Far West au Moyen-Orient, en: «Le Monde» (Paris), 29 da settember 2001, p. 12. 
4) Neue Formen des internationalen Terrors, en: «NZZ», 13 da settember 2001, p. 5. 
5) Editorial. La «gaffe» de Berlusconi (sco nota 3). 
6) Danielle Rouard, Tollé après les propos de Silvio Berlusconi sur la «supériorité» de la civilisation occidentale, en: «Le Monde» (Paris), 29 da settember 2001, p. 5. 
7) Steven Erlanger, Berlusconi: West’s Values Are ‘Superior’, en: «International Herald Tribune» (Turitg), 27 da settember 2001, p. 5. 
8) Juliette Minces, Comment déraciner l’islamisme, en: «Le Monde» (Paris), 28 da settember 2001, p. 13.