Sper il Mar baltic
Rîga festivescha en la sumbriva da Putin

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Rîga (passa 800 000 olmas), chapitala da Lettonia, ha gist commemorà sia fundaziun avant gist 800 onns entras uvestg Albert da Buxhoeveden (+1229). Da lezza festa han fatg part t. a. retg Carl Gustaf da Svezia e president Johannes Rau da Germania. Quai punctuescha ch’ils fundaturs èn vegnids da Lübeck (oz Schleswig-Holstein) sur l’insla svedaisa da Gotland, pia sur quel mar numnà «Ostsee» dals Tudestgs ed «Östersjön» dals Svedais, ma «Baltijas Jura» («Mar baltic») dals Lettons e cun in num che vul dir il medem tar bunamain tuts tschels pievels. Auters giasts prominents eran ils presidents dals dus pajais baltics limitrofs, Valdas Adamkus (Lituania) e Lennart Meri (Estonia). 

La tempra tudestga da Lettonia
«En sia undraziun da la metropola dal Mar baltic ha president Rau numnà Rîga ina citad loscha e bella en ina gronda tradiziun europeica ed accents tudestgs (…). Tar ina visita guidada (…) ha’la entupà dapertut fastizs dal passà tudestg, sco ils bajetgs gotics da quadrels e quels en jugendstil, sco il dom ch’ins ha gist restaurà cun agid tudestg (…) ed il chastè, antruras residenza da l’Urden da chavaliers tudestgs (…). Rau ha s’entupà cun burgamesters e presidents da parlaments ord citads da la Hanse: Bremen, Hamburg, Lübeck e Rostock. En l’opera da Rîga, en preschientscha da Rau, ha la vischnanca survegnì enavos da quella da Lübeck ina ‘Madonna sin ina mesaglina’ dal 15avel tschientaner, prendida davent 1942 ed exponida dapli lur a Lübeck (…). A medem temp festivescha la Lettonia diesch onns liberaziun dal giuf sovietic, proclamada a Rîga ils 21 d’avust 1991 (…). Ils politichers lettons renconuschan gentilmain e senza retegnientscha che la cultura, lingua ed istorgia tudestga, sco era la classa dirigenta tudestga d’antruras, han marcà la Lettonia. Beffegiaders din a raschun che pir la preschientscha russa haja stimulà il pievel letton ad avair gugent ils Tudestgs» (1). Il filosof Johann Gottfried Herder, naschì avant gist 257 onns, ils 25 d’avust 1744 a Mohrungen (oz Morag, Pologna) e mort ils 12 da december 1803 a Weimar sco preditgant da la curt ducala, è stà tschintg onns a Rîga ed è anc adina fitg venerà en Lettonia pervi da sia contribuziun al mantegniment da la cultura lettona. 

Dal champ da fugitivs al palazi presidenzial
Lübeck, pli tard chapitala da la Hanse e patria da Thomas Mann (1875–1955), steva pia sper la tgina da Rîga. A Lübeck en in champ da fugitivs è creschida si suenter la guerra mundiala la pitschna Vaira Vike (*Rîga 1937). «Pli tard è’la emigrada en Canada, ha studegià psicologia a Toronto (…) ed è stada professuressa ordinaria a l’Universitad da Montréal da 1965 enfin a 1998 (…). Durant l’exil ha’la adina mantegnì in contact stretg cun la Lettonia e sia cultura. En bleras publicaziuns psicologicas, linguisticas, folcloristicas e mitologicas ha’la s’occupada cun la tradiziun lettona» (2). Vaira Vike-Freiberga è turnada 1998 en Lettonia e vegnida elegida 1999 presidenta da stadi. Sco ospitanta da la festa represchent’la in pajais conscient da sasez diesch onns suenter la restauraziun da l’independenza. «Ins ha pudì superar la crisa da la transiziun da l’economia planisada a quella da martgà. La Lettonia, cumparegliada cun l’Europa dal vest, è anc adina fitg paupra; il product naziunal brut per persuna è be 27 % da la media da l’Uniun europeica. Dentant è l’economia creschida da 6,6% en 2000 (…). Ina gronda part da l’activitad economica sa concentrescha a Rîga, cun be 3,5% dischoccupads, nua ch’ina terza part da la populaziun dal pajais presta 80% da las entradas fiscalas» (3). 

Muntgs guerrils fundan ina citad
La fundaziun da Rîga 1201 ha spert gì consequenzas per la Lettonia e Lituania, lezza giada anc pajaunas. Albert ha transferì ses uvestgieu a Rîga. Sut sia egida ha in pader cisterziens tudestg fundà 1202 l’urden dals Frars da la miliza da Cristus, muntgs guerrils che purtavan in mantè alv cun crusch cotschna e spada – dalonder lur num popular da Frars (u Chavaliers) da la spada. Ils plis frars derivavan da la Germania dal nord. 1252 hani fundà Memelburg sper il mar, a sidvest da Rîga. 1254 hani suttamess Memelburg al dretg urban da Lübeck. Cun ils onns è la citad vegnida numnada simplamain Memel, sco il flum (per lituan Nemunas) che sbucca en il mar a sid da la citad. 1328 l’han ils frars cedida al stadi da l’Urden dals chavaliers tudestgs, il qual è vegnì secularisà 1525 sco ducadi protestant da Prussia. Il nordost dal pajais enturn Memel ed il Nemunas era da linguatg lituan; perquai han ils refurmaturs prussians promovì publicaziuns lituanas; l’emprim cudesch 1547 è stà in catechissem publitgà a Königsberg, chapitala da Prussia. En il rest da la Lituania, restà catolic, surpigliavan ils nobels il linguatg polac. Enfin a 1945 era Memel ina citad tudestga circundada da vitgs lituans; lura han ils victurs sovietics bandischà la populaziun.

Chaschiel svizzer en Lituania
Oz è Klaipèda – uschia il num lituan – la terza citad dal pajais, cun passa  200 000 olmas, suenter Vilnius e Kaunas. «Viagiond en la vallada ordvart fascinanta dal Nemunas pon ins anc adina s’imaginar l’atmosfera d’antruras. Qua ina vatga, en il proxim prà duas, dapertut ves’ins glieud sin velos falombers, cun duas chantas da latg che pendan vi dal guvernagl, a guardond dal muvel ed al mulschend. Questa regiun sa concentrescha da vegl ennà sin l’economia da latg; da qua deriva il chaschiel renumnà ‘Tilsiter’, stgaffì d’emigrants svizzers a la fin dal 19avel tschientaner (…). En in vitg sper il Nemunas stat (…) ina chascharia modernischma che producescha ‘Tilziukas’, pia ‘Tilsiter’. Da là ves’ins la citad da Tilsit, numnada oz Soviezc, cun la fimera da sias fabricas sin la riva russa dal flum.. En Lituania han ins (…) mantegnì il vegl num baltic ‘Tilze’ sin ils mussavias» (4). La Lituania (3,7 milliuns olmas) na cunfinescha betg cun la Russia istorica (147 milliuns olmas), mabain cun l’exclava da Caliningrad (950 000 olmas), pli baud Königsberg, butin sovietic da la segunda guerra mundiala tegnì da Russia. «Il cumissari da l’Uniun europeica cumpetent per la politica exteriura ha numnà dacurt [la provinza da] Caliningrad ina regiun che pateschia d’ina polluziun orribla e da problems starmentus da drogas e sanitad, in center da criminalitad organisada» (5). Da la Russia istorica ston ins ir entras la Lituania u la Pologna per cuntanscher l’exclava baltica. 

Trais nanins europeics
L’enorm vischin frustrà ed incalculabel metta in grond segn da dumonda sin las vistas per l’avegnir dals pitschens pajais baltics. «En politica interna mussa president Putin ina preferenza evidenta per in stadi autoritar ed ina renaschientscha da simbols sovietics e da grondezza russa. El ha introducì puspè l’imni da Stalin, dentant cun in text nov, e la bandiera cotschna, almain senza martè e farcla (…). In exempel particularmain tragic da ses tschorvament naziunalistic è sia insistenza destructiva sin ina soluziun militara dal conflict da Tschetschenia; lez ha gia chaschunà dieschmilli morts e tschientmilli fugitivs civils» (6). Ins enclegia il giavisch da plis pajais da l’Europa mesauna, tranter Russia, Grezia e Pologna, da vegnir commembers da l’Organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (Opan). Per 2002 sto’la decider tgenins ch’ella accepta. Vegnan ils trais nanins baltics londervi? Sche l’Opan n’als surpiglia betg, lura coincida ses cunfin encunter damaun cun lur cunfins encunter saira e sa sentan lezs pievels en ina zona grischa areguard lur segirezza (…). Sch’ins arriva perencunter a recepir plis commembers novs cun ils candidats dal Mar baltic e da l’Europa dal sidost, lura sa porscha a l’Opan l’occasiun da reponderar a fund sia atgna finamira; ella stuess pia, pli che mai, sa transfurmar en in’allianza politica» (7). In anteriur ambassadur a Moscau punctuescha: «Sch’i dat in ‘privel russ’, smanatscha’l sper il Mar baltic. Là mett’ins a l’emprova l’Europa e la coesiun da l’occident; quai na succeda betg nua ch’el è pli ferm, mabain s’enclegia nua ch’el è pli flaivel (…). 1994 ha Carl Bildt, primminister da Svezia, vesì là a raschun la prova decisiva per Russia ed Occident: ‘(...) Sche Moscau metta en dumonda la suveranitad da lezs trais pajais u sutminescha lur independenza, vuless quai dir che la Russia pudess puspè smanatschar il sistem internaziunal… I sa tracta da bler, perquai che la crisa balcanica ha tribulà la credibladad da l’occident. Sche nus na segirain relaziuns stablas tranter la Russia ed ils trais stadis a la riva ost dal Mar baltic, pudess l’occident 
s’exponer là ad emprovas anc pli diras (…). Nus n’astgain betg disdir’ (…). Sin lez banc d’emprova sa decida (…) tge Europa che duaja nascher» (8). La Svizra cunfinescha cun trais commembras impurtantas da l’Opan; perquai reguarda il destin dals trais nanins baltics era noss pajais. 

1) Robert von Lucius, Stolz, schön und fragil, en: «Frankfurter Allgemeine Zeitung», 20 d’avust 2001, p. 9. 
2) Klemens Ludwig, Lettland. Minca (Beck, ISBN 3 406 44782 1) 2000, p. 90. 
3) Riga im Zeichen des selbstbewussten Aufbruchs, en: «NZZ», 17 d’avust 2001, p. 5.
4) Lebendige Geschichte im Memelland, en: «NZZ», 17 d’avust 2001, p. 9. 
5) Kaliningrad – zurück in die Isolation? en: «NZZ», 27 da fanadur 2001, p. 9.
6) Russlands langer Weg der Selbstfindung, en: «NZZ», 18 d’avust 2001, p. 1.
7) Ludwig, Lettland (sco nota 2), pp. 110–111.
8) Jürgen von Alten, Weltgeschichte der Ostsee, Berlin (Wolf Jobst Siedler, ISBN 3-88680-
584-0) 1996, pp. 156 e 159.