Bun’influenza dal tudestg sin il rumantsch
La paritad linguistica en Svizra

Da Lucia Walther/ANR 

Almain en in reguard ha il contact cun il tudestg gì in’influenza positiva sin il rumantsch: Per far visiblas las dunnas en la lingua. Quai resulta d’in studi davart «L’egualitad linguistica da dunna ed um en Svizra» ch’è cumparì dacurt. Il tudestg para dad esser la lingua svizra che ha realisà il pli ferm la paritad linguistica e siond che blers texts rumantschs vegnan translatads dal tudestg vegnan surpigliadas er las furmas femininas. Il nov numer dal bulletin da l’Associaziun svizra da linguistica applitgada è deditgà a la dumonda tge effects che la critica da la linguistica feministica ha gì sin il diever da la lingua. I resulta che dapi ils onns otganta s’han tut las quatter linguas svizras midadas sco consequenza da questa critica, però cun differenzas per quai che reguarda la dimensiun. Las duas linguas neolatinas en Svizra ch’èn orientadas vers l’Italia e la Frantscha paran dad esser pli resistentas en vista a tschertas tradiziuns, ma er en Germania «van las uras pli plaun», sco che constatescha Urs Albrecht dal Post linguistic da la chanzlia federala. Tenor el è pia il tudestg svizzer «in cas spezial». Forsa che la lingua cumpensescha il retard svizzer per quai che reguarda la paritad effectiva tranter dunnas ed umens, presuma Albrecht. 

Mancos d’egualitad en franzos e talian 
Quant enavant che la paritad linguistica è realisada en la Svizra romanda resulta tranter auter dal titel da la contribuziun da Sylvie Durrer (Universitad da Turitg e da Lausanne): «La presse romande est-elle sexiste? Oui!» In manco d’egualitad constatescha er Franca Cleis per la Svizra taliana, entant che Anna Alice Dazzi Gross mussa en sia contribuziun co ch’il rumantsch profita dal svilup avanzà en tudestg. Tenor ella sa poi perfin dir «ch’il tractament egual en rumantsch saja probablamain daventà in tema be perquai ch’el era vegnì discutà en il territori linguistic tudestg». 
Che sensibilisads per il tema sajan ils Rumantschs vegnids cun elavurar respectivamain translatar cudeschs da scola, pli tard en connex cun las medias ed alura cun stgaffir la lingua da standard rumantsch grischun. Tant communicaziuns dad agenturas sco er texts administrativs e giuridics ubain meds d’instrucziun e texts litterars vegnan per (gronda) part translatads dal tudestg, da maniera ch’il contact linguistic ha per ina giada gì in’influenza positiva sin la lingua minoritara. Che plinavant haja il rumantsch grischun pussibilità d’introducir furmas novas e nunusitadas, siond che la lingua da standard sco tala era nova e nunusitada. 

Politica da lingua per il rumantsch 
La politica da lingua da la Lia rumantscha (LR) resguarda dapi ils onns otganta l’egualitad linguistica. Tar designaziuns da la professiun inditga il Pledari grond, ch’exista en furma d’ina banca da datas dapi il 1983, adina tant la furma masculina sco er feminina. -L’unica excepziun es la «dunna da part». Er la «Grammatica elementara dal rumantsch grischun» (1985) cumpiglia consequentamain tuttas duas furmas (el chanta, ella chanta e.u.v.), ed en ils meds d’instrucziun sa chattan tant directuras sco er umens da chasa. En brevs e publicaziuns pratitgescha la LR ina lingua che resguarda dunnas ed umens, p. ex. – scriva Dazzi – cun duvrar adina la formulaziun «Stimadas dunnas, stimads signurs» (na fiss la paritad betg pir perfetga cun discurrer da «damas e signurs» resp. da «dunnas ed umens»?) u cun sa drizzar adina «a las participantas ed als participants». 
Che quai funcziuna uschè bain en rumantsch è tant pli allegraivel en vista al fatg ch’i nun existan en tut las constituziuns communalas e cirquitalas directivas consequentas per evitar la discriminaziun linguistica. Er las medias desistan da prescriver il diever da las furmas a lur persunal, da maniera che la sensibilitad vegn surlaschada a la singula schurnalista ed al singul schurnalist. Malgrà tut remartga Dazzi a la fin da sia lavur che persunas sensibilisadas per il problem possian chattar «fin oz bunamain mintga di lingua sexista en rumantsch ed en tudestg». 

Elmiger, Daniel, e Eva Lia Wyss (ed.): L’egualitad linguistica da dunna ed um en Svizra. Bilantscha e perspectivas. Bulletin da l’Associaziun svizra da linguistica applitgada, numer 72. Da retrair tar Centre de linguistique appliquée, Espace Louis-Agassiz 1, 2000 Neuchâtel per fr. 20.--