Ierts

Dad Anita Simeon

“Ed uschia giain nus spassegiond tras l'iert, giudain la sumbriva frestga da las plantas vegliurdas, la selva misteriusa dal suvi, siringia e raspacot, laschain ans carmalar dal fried incumparabel dal giasmin, tadlain il tschalattar da las funtaunas, gustain las ivas frestgas, siemiain sut la pumera, passain il artg da rosas, muntain la terrassa sulegliva e respirain profundamain. Vulais er Vus in iert?
Dieter Kienast, Die Sehnsucht nach dem Paradies, 1990.

L’architectura da la cuntrada ha sias ragischs a l'entschatta da l'istorgia culturala umana. Gia il paradis vegn descrit sco grond iert magnific. Perditgas da la bellezza dals ierts pendents da Seramis - che tutgan dal reminent tar ils set miraculs dal mund, èn vegnidas transmessas enfin oz. Ils ierts ed ils parcs èn ils pulmuns da nossas citads. Nagina villa senza parc. Ils ierts dal temp da la renaschientscha eran structurads strictamain, las saivs verdas tagliadas sin il millimeter e las funtaunas en spalier. Exempels èn ils ierts da la famiglia Medici a Florenz ed a Roma, sco er ils grondius implants da la villa d'Este, Tivoli. Ils ierts talians stattan model per blers parcs en l'entir'Europa. Sursegnond ils ierts barocs nua che las furmas daventan adina pli opulentas, las grottas pli misteriusas e las chamonas adina pli intimas, vegn surtut en Engalterra mess il crap fundament per il parc che s'integrescha en la cuntrada. Dumandà n'è betg pli l’iert sco tal, mabain plitost la cuntrada furmada, enritgida da diversas impressiuns ch'ils possessurs han rimnà sin lur viadis. L’exempel parada è qua bain il parc da Wörlitz damanaivel da Dessau, Germania dal ost. Il possessur era in um da viadi ed el ha importà en ses iert relicts da l'entir mund. Qua entaup’ins ina reconstrucziun d'ina moschea tirca, in tempel chinais è la culminaziun e la punt pendenta che collia dus grips artifizials e maina en in labirint da taunas che era la prova per mintga visita. Il parc da disney lascha salidar. Tut quellas curiusitads èn però integradas en la cuntrada. Uals pittorescs, guaudets che dattan sumbriva e grondas pradas che laschan sminar insatge da al vastadad da l'entir implant. Il parc da Wörlitz è vairamain la culminaziun d'in parc englais.

Ils architects da cuntradas contemporanas sa basan en projects urbans bain era plitost sin l'idea dals parcs che s'integreschan en la cuntrada.

“La citad cun tut ses spazis na pon ins betg projectar en sia cumplessivitad. Ma nus ans fidain da las intervenziuns da mosaic en speranza ch'i resulta ordlonder la muntada e l'evidenza da mintga lieu spezial, ma er da l'entir.”

Uschia scriva Dieter Kienast, anteriur professur per architectura da cuntrada al politecnicum da Turitg en sias 10 tesas pertutgond ses rom. Surtut ils areals d'industria nuncultivads che daventan adina pli numerus en nossas citads èn schanzas da dar enavos al carstgaun in toc natira. Surtut en connex cun ina neoutilisaziun sco quartier d'abitar è la ponderaziun dal verd fitg impurtant. Quai na vul betg dir ch'ins stoppia puspè proclamar la citad d'iert sco che quai è vegnì fatg ils onns trenta da Taut e Wagner a Berlin cun l'idea da colonias da chasas en lingia nua che mintga famiglia ha sia porta chasa e ses toc iert – na il verd po er avair in aspect fitg urban - anzi - el po perfin suttastritgar l'urban. Surtut en la periferia, èn las restanzas nun amadas da la metropola, èn intervenziuns da construcziun urbanistica e cun quai er d'architectura da cuntrada impurtantissima. Ellas gidan da dar in'identitad al lieu.

“Ierts, parcs e plazzas duessan raquintar da lur istorgia, els duessan però er raquintar istorgias novas. Els èn lieus poetics da noss passà, dal preschent e dal futur.”
Dieter Kienast, 10 Thesen zur Landschaftsarchitektur, 1998

Lectura tar il tema:
Dieter Kienast, Lob der Sinnlichkeit, gta, ETH Zürich, 1999; Monique Mosser, Georges Teyssot, Die Gartenkunst des Abendlandes, Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart, 1993.