Tradiziun ed usits che vivan
Emna sontga: Era en terra rumantscha culminaziun da l'onn ecclesiastic.

Da Giusep Capaul, ANR

Perquai n'èsi era betg da sa smirvegliar ch'ina gronda e differenta tradiziun è sa sviluppada parallelamain da vitg tar vitg durant l'emna sontga. Ils eveniments da l'Emna sontga èn bain enconuschents nà dals rapports dals quatter evangelists davart la passiun da Cristus. Profunda impressiun ha era sia preschentaziun dramatisada fatg. I saja be regurdà a las Passiuns da Sumvitg e Lumbrein. Talas carmalavan natiers in zunt grond pievel. La processiun da Lumbrein - cun parts da quella inscenaziun istorica - attira anc oz blera glieud. 
L'Emna sontga entschaiva cun Dumengia da palmas. Tar nus èsi dascha che vegn benedida e purtada en processiun en baselgia. Quai regorda a l'entrada solenna da Jesus a Gerusalem. A quellas palmas vegniva attribuì forza apotropeica. Ellas vegnivan perquai messas vid ils crucifixs en chasa per pertgirar ils abitants da mals e donns e sin ils ers, sinaquai ch'i dettia buna racolta. 
Las funcziuns da l'Emna sontga eran fitg lungas, oravant tut las «Mudinas». Quellas da la gievgia, venderdi e sonda avevan lieu la saira avant. En il chor steva in chandalier en furma d'in triangul cun 15 chandailas. Suenter mintga psalm vegniva ina stizzada, simbol ch'i vegnia stgir cun la mort da Jesus. Tut vegniva recità per latin. Las lamentaschuns dal profet Geremias chantadas faschevan impressiun. 
Ils davos trais dis da l'Emna sontga era il triduum dal Cristus crucifitgà, sutterrà e resuscità. La Gievgia sontga regurdava a la Sontga Tschaina. Cunquai ch'ils zains taschevan davent da quai di fin Sonda sontga vegnivan ils buobs en acziun cun lur sgaras e traplas. Venderdi sontg - il di dal Segner crucifitgà e mess en fossa - è nagina messa - perencunter in cult divin cun suffragis universals, veneraziun da la crusch e communiun. 
Quai di valevan gigina ed abstinenza. Per blers eri la suletta giada ch'i deva peschs durant l'onn. Processiuns da Venderdi Son datti anc oz tant a Val s. Pieder sco a Mustér (Nossegner en bara). La Sonda sontga notg - pli baud gia avant mezdi - è la culminaziun cun la Levada. Oz è la funcziun scursanida fitg. Ella tanscha davent da la benedicziun dal fieu (glisch) - la cotgla vegniva era messa ora sin ils ers - sur diversas ceremonias fin al servetsch divin da la resurrecziun cun l'alleluia solen. Cun questa festivitad nocturna van il triduum e la Curaisma liturgicamain ed era lur ritga tradiziun a fin. Sco «paja» devi da Pasca pli baud per ils uffants be insaquants ovs colurads benedids, ed era quai pir suenter ch'ins aveva chattà, nua ch'els eran vegnids zuppads dals geniturs. 

«Ils zains van a Roma»
Tar il gloria da la messa da Gievgia sontga tutgan ils zains e resunan orgla e scalins. Da quest mument davent - fin Sonda sontga era tar il gloria da la messa da la Levada - taschan quels senza excepziun. Per clamar ils fidaivels tar las funcziuns vegnan duvrads be pli instruments da lain - tar nus sgaras e traplas. Durant quai temp da l'Emna sontga «van u èn ils zains ids a Roma» - ina locuziun fitg derasada. Per questa datti diversas interpretaziuns - era en il Grischun rumantsch. Il na tutgar durant il triduum (trais dis avant) da Pasca ils zains datescha dal temp carolingic.
Instruments da lain sajan numnadamain bler pli adattads che zains d´exprimer l´umilitanza demussada dal Segner tras sia passiun e mort. Era veglia quai simbolisar la dolur profunda che schizunt ils apostels hajan taschì e sajan restads sa zuppads avant e durant la crucificaziun da Cristus.

IL PLED DAL MAIS

Tge per in - per ina?
I dat insaquants germanissems ch'en s'ignivads resistentamain el linguatg rumantsch e paran prest na pli eliminabels. Il pli enconuschent è bain il «far cun» (mitmachen) per prender part u cooperar. In auter sumegliant «putgà» linguistic è il fauss applitgà pronom interrogativ: «Tge per in, ina?» - enstagl da be: «Tgenin u tgenina?» I sa tracta qua d'ina translaziun verbala dal tudestg «Was für einer - eine?» Na tuni betg sgarschaivel, sch'ins di u auda: «Tge per in è quai stà?» enstagl da: «Tgenin è quai stà?»