L’intgant da las Dolomitas
Ditga rimnada ed epopea medievala

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Il scienzà genevrin Nicolas Théodore de Saussure (1767–1845) ha dà il num dal geolog franzos Déodat de Dolomieu (1750–1801) ad ina chaltschina che quest aveva scuvert 1789 en Tirol, numnadamain en las valladas da l’Eisack e da l’Adisch. Lez crap cuntegna magnesia e distingua ils culms che han alura survegnì ses num, pia las Dolomitas, ensemen cun il porfir ed il crap da sablun che po esser grisch u cotschen sco quadrels. Lezza pizza na fascinescha be pervi da sia grippa e dal ladin da sias valladas, renconuschì dals romanists Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907) e Theodor Gartner (1843–1925) sco rom da la planta retorumantscha; il ladin è oz linguatg uffizial e da scola aifer las provinzas da Bulsaun e Trent. L’intgant da las Dolomitas deriva era da las ditgas rimnadas en sias valladas e raquintadas da Karl Felix Wolff (1879–1966); ses volum tudestg da collecziun ha cuntanschì 1989 sia 16avla ediziun. Sedesch da lezzas ditgas èn vegnidas translatadas en puter1). Tar questas manca però ina da las pli bellas, ina che Wolff ha udì per ladin en la Val da Fascia e che per rumantsch tuna uschia:

La ditga da las crestas-cot
“Tranter di e notg vegn la pizza cotschna. Noss babuns enconuschevan ina ditga. Antruras, cura ch’i na deva ni assassins ni guerras e ch’i gieva bain a tuts, aveva il retg da Gness bellas pastgiras e blera prada cun crestas-cot (grusaidas) pli bellas, grondas e cotschnas che quellas d’oz. In di èn vegnids guerriers esters che las han ruinadas. Il retg ha lur attatgà per sa defender, però ils inimis eran pli ferms e han triumfà. I han tschiffà il pauper retg e l’han manà en lur pajais. Cura ch’i sesevan enturn il fieu, sfurzavani il praschunier, lià cun ina suga, da sautar per als legrar. Ina giada ch’i entschavevan a durmir, ha’l pudì s’avischinar al fieu ed arder la suga. Lura è’l fugì e turnà a chasa. Las crestas-cot eran grondas, bellas e cotschnas; il retg ha patratgà: ‘I na fissan vegnids tar mai sch’i n’avessan betg vesì questas crestas-cot’. El las ha pia striunadas per ch’ins na las vesia pli, ni da di ni da notg; uschia èsi daventà. El ha dentant emblidà il temp tranter di e notg. Cura che lez temp arriva, vegnan las veglias crestas-cot striunadas puspè bellas e cotschnas. I para lura ch’i dettia en la pizza in fieu che porta glisch en las stanzas da las chasas. La glieud vegn pia or a guardar e fa endament il temp senza assassins e guerras, cura ch’i gieva bain a tuts”2).

La maschaida stgaffida da Wolff
Lezza ditga interpretescha la traglischur da la pizza damaun e saira. Ses rimnader Wolff l’ha lura cumbinada cun l’epopea medievala tudestga da Dietrich von Bern (Verona) e Laurin. Quest retg pajaun dals gnoms “stat entaifer in culm fullanà cun aur e pedras preziusas ordvart custaivlas; anc pli prezius è dentant ses iert (…). Plis vers da la poesia descrivan la bellezza da las rosas, lur parfum, lur colurs”3). 1850 ha il germanist da Maran Ignaz Vinzenz Zingerle (1825–1892) localisà l’iert da Laurin en sia regiun. Wolff l’ha lura spustà sin la pizza che separa Bulsaun da la Val da Fascia e ha num per tudestg Rosengarten pervi da sia traglischur. Or dal retg da Gness ha Wolff pia fatg Laurin, praschunier a la curt da Dietrich von Bern, e rosas han remplazzà las crestas-cot. “Sche vus vegnis a Bulsaun e vesais ils dents auts da Rosengarten a traglischar en la pasch da la saira, lura patratgai da Laurin e Dietrich von Bern!”4).

1) Legendas e parevlas ladinas da las Dolomitas, ramassedas da C. F. Wolff e tradüttas libramaing da Luigi Pidermann. Samedan (Engadin Press) 1929.
2) Ulrike Kindl en: Mondo Ladino 22 (1998), I-38039 Vich/Vigo di Fassa (Istitut cultural ladin) 1999, pp. 351-352.
3) Ulrike Kindl, o. c., pp. 339-340.
4) Karl Felix Wolff, Dolomitensagen, 16avla ed., Puntina e Vienna (Tyrolia) 1989, p. 78. Crozzon di Brenta.