Luf, ti has engulà la nursa
Tut la polemica na nizzegia nagut. Il luf vul turnar en Svizra. El na vegn al laschar starmentar

Da Gregor Klaus

Il luf è sa decidì: El vul turnar en Svizra, e quai immediat. Il destin da l’avantguardia ch’è vegnida terrada la fin november da l’onn passà e mez schaner da quest onn nun ha starmentà el. Adina puspè pretendan selviculturs e chatschadurs vallesans da avair vis lufs las davosas emnas e mais. Dapi il favrer raquintan era chatschadurs tessinais da lufs en lur guauds. Ma propi sa tradescha el pir lur cura ch’el sa serva vi dal buffet da charn nursa en nossas alps. In urlar tschiffa la terra. Ils allevaturs da nursas pretendan la sentenzia da mort per el, ils protecturs da la natira laudan ses senn da famiglia es ses inschign. Dapi ils onns 95 e 96 cura ch’il luf è sa mussà en la Val Ferret e la Val d’Entremont en il Vallais emprovan domaduas varts dad influenzar la populaziun per u cunter il luf. Damai che blers inimis dal luf lavuran cun polemicas e manzegnas tschantschan ils protecturs da la natira da maletgs memia romantics da l’animal nizzaivel. Igl è necessari da dar in’ egliada sin ils studis e sin las experientschas fatgas en l’Italia, en Frantscha u en l’America dal nord, sch’ins vul stgaffir ina basa da discussiun objectiva. Principalmain la populaziun da lufs da l’Italia è per nus da grond interess. Lufs da questa populaziun che ha entschet a fitgar pe en Svizra. Ma quai è gist l’emprim punct da charplina. Ils allevaturs da nursas pretendan numnadamain ch’ils lufs sin territori svizzer sajan vegnids laschads libers da protecturs da la natira. Ina pretensiun che n’ha da far nagut cun la realitad. I para tuttina dad esser ina pitschna miracla ch’il luf turna enavos cura che noss basats han sa dà tutta bregia dad extirpar el il davos tschientaner. 

In image negativ surfatg
En l’Italia nun han ins gì tant success. Il luf era dentant er là curt davant svanir. Igl onn 1975 vivevan, tenor in studi dal WWF, mo pli tschient lufs en il sid da l’Italia. Ils dus ecologists Eric Zimen e Luigi Botani, che han elavurà il studi per il WWF, èn stads conscients da stuair interprender insatge. «Nus avain tegni tschients referats, scrit massa artitgels en las gasettas», sa regorda Boitani. En il territori dals lufs han ins er domicilià il tschierv ed il chavriel. Domadus in impurtant nutriment per ina populaziun stabila da lufs. Questa lavur è sa pajada. In onn pli tard ha ina lescha protegì il luf ed el ha savì entschaiver a sa derasar vers il nord. Gia l’onn 1992 arriva il luf fin las alps maritimas franzosas. Pauc bainvesì sa chasan circa 20 lufs en il parc naziunal Mercantour. Cun gronda probabilitad datti oz lufs en la Val Susa en il vest da Turin, en il parc naziunal Grand Paradiso en il sid d’Aosta ed er en las alps da la Savoia betg lunsch davent dal cunfin svizzer. E quai che fa surstar il pli fitg: Er sche 15 fin 20 pertschient dals lufs en Frantscha ed en l’Italia vegnan sajettads illegalmain mintg’onn sa derasan els vinavant. Il spezialist american da lufs David Mech ha fatg stim che las populaziuns da lufs creschan er sche mintga quart luf vegn sajettà ad onn. Ina chatscha nuncontrollada lascha dar dapart la rotscha. Entaifer la rotscha sa multiplitgescha per regla mo il pèr alfa. Normalmain sis pitschens. La femna alfa impedescha tschellas femnas luf da sa multiplitgar ed augmenta uschia las schanzas da surviver per sia atgna descendenza. Vegn dentant la structura da la rotscha destruida lura sa multiplitgeschan tut las femnas luf. Uschia crescha la populaziun pli spert. Uschè ditg che l’animal da rapina stgarpa nagina nursa, è el in actur secret, dapi tschientaners disà da guntgir il carstgaun. En emprima lingia èn ils donns ch’il luf chaschuna en l’agricultura ils donns che lavagan ses image. Ma sch’igl è pussaivel da limitar ils donns ch’il luf chaschuna en l’agricultura vegn la champagna negativa cunter el a tschessar. A l’entschatta vegn ins a sentir quests donns. Ils emprims lufs che arrivan en in territori èn lufs giuvens cun pauc experientscha da chatscha. Els sa concentreschan pli fitg sin la chatscha dad animals dumestis. Dentant è l’alpegiaziun da nursas sa sviluppada ozendi senza luf. Ussa na vai tgunsch da forsa stuair s’adattar pervia dad in pèr lufs ed instradar in sistem da protecziun per animals che vegnan mess ad alp senza pastur e chaun. Ma era senza luf na turnan a chasa quatter pertschient da las nursas che vegnan messas ad alp senza pastur e chaun, las bleras pervia dad accidents. Quests accidents acceptan ils allevaturs da nursas dentant. Accidents che stattan en relaziun cun paucas nursas che vegnissan stgarpadas dal luf. Il donn ch’il luf chaschuna vegn era indemnisà. Ma turnain enavos tar chaun e pastur. Jean Marc Landri, biolog da selvaschinas da Moutier, ha survegnì l’incarica da l’uffizi per l’ambient, guaud e cuntrada dad examinar ils problems da la tratga da chauns che avessan da proteger las muntaneras da nursas. «Ina protecziun optimala da las nursas è garantida, sch’ellas vegnan pertgiradas dad in pastur cun chaun.» Quels procuran er che las pastgiras vegnian cultivadas egualmain e gidassan a meglierar il nausch image dals allevaturs da nursas che laschan ir lur animals ad alp senza pastur. Dentant èn er dumandads cumpromiss da vart da la protecziun da la natira. In pèr pleds positivs per la tratga da nursas na fiss deplazzada. Bleras pastgiras cun bleras spezias èn dependentas da vegnir pasculadas da nursas. Populaziuns da lufs ston vegnir controlladas. Autramain creschan las perditas er cun chaun e pastur ed il donn chaschunà nun è finanziabel pli. Ina protecziun cumplaina dals animals manidels nun è pussaivla.