Il destin da l’Estonia
In pievel pitschen surviva a la violenza

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
1939 han Hitler e Stalin sa repartì l’intschess tranter lur dus imperis. Las clausulas zuppadas da lur patgs sur-laschavan la Finlanda, l’Estonia, la Lettonia e la Lituania a l’Uniun sovietica (URSS). La Finlanda ha pudì sa defender per il pretsch da duas guerras e da trais largias strivlas da terren che la Russia posseda anc adina. 
Tschels trais stadis "baltics" han dentant stuì svanir; 1940 èn els vegnids annectads da l’URSS, la quala ha deportà ina part da lur pievels e promovì l’immigraziun russa per assimilar ils indigens restads. Pir cun la fin da l’URSS han las trais republicas reacquistà lur independenza, l’Estonia e la Lettonia dentant cun in intschess reducì a favur da la Russia. 

L’influenza dal spiert svedais 
La pli pitschna e la pli maritima da las trais, gist visavi Helsinki e Stockholm, cun duas inslas detg grondas ed autras pli pitschnas, è l’Estonia (45’227 km2, 1’466’000 avdants). La chapitala è Tallinn (tudestg Reval). Il linguatg appar-tegna a la famiglia finaisa. La Finlanda è stada unida cun la Svezia dapi il 12avel tschientaner; questa ha lura conquistà l’Estonia enturn 1600. Dal 1632 è naschida l’Universitad da Tartu (tudestg Dorpat), oz la segunda citad d’Estonia. Ina cuntrada estona a la riva da la mar sa cloma Noarootsi, da Rootsi, il num eston da la Svezia; en Noarootsi vivevan Svedais che han pudì emigrar en Svezia 1940. Il svedais è anc adina il linguatg da 6 % dals Finlandais ed il liom dal pajais cun ils pievels scandinavs. Sco lezs, han er ils Estons surpiglià la refurmaziun da Luther; l’emprim cudesch en lur linguatg è stà ina translaziun da la Bibla (1739). Lezza giada eran els gia subdits da la Russia; Peder il grond (+1725) ha conquistà l’Estonia ed in toc Finlanda per bajegiar là sia chapitala nova, Son Petersburg. 

In’uffanza plurilingua 
In schurnalist svizzer da derivanza ungaraisa, in dils megliers analitichers dals pajais liberads dal communissem, ha gist edì in volum da raschienis cun Lennart Meri, president da la Republica estona (*). Lennart è in prenum svedais; la mamma derivava da Noarootsi, era creschida si per part en Svezia e charezzava fitg lez pajais. Il bab, funcziunari dal Ministeri da l’exteriur a Tallinn, ha survegnì in stipendi per studegiar politologia a Paris. "Sco uffant, di Meri, discur-riva franzos cun tschels (...). Jau sun persvas ch’ins stuess emprender ils linguatgs gia avant la scola" (p. 28). 1934 ha il bab finì il studi ed è vegni numnà a l’ambassada da Berlin; ses figl ha pia emprendì tudestg. 1938 han ins transferì il diplomat a Paris; là ha Lennart frequentà in gimnasi. 

Stalin pina la guerra 
Dentant pinava Stalin la conquista da la Finlanda e l’Estonia. "Tranter il cun-fin d’Estonia e Son Petersburg devi blers vitgs estons sper la populaziun finlandaisa (...). Lez intschess era protestant cun scolas, baselgias, festas da chant ed in’atgna tempra (...). 1937/38 han ins depurtà ils avdants en champs da concentraziun" (pp. 39-40). Quai è stà la sort era da la famiglia Meri suenter l’annexiun, il zercladur 1941, uschia sco 11’000 auters Estons. Il tren da Lennart è viagià dis a la lunga per la Russia enturn. "Nus stevan adina puspè sin binaris laterals per laschar passar trens militars (...) cun vaguns plats che purtavan chanuns e chars armads. Lezza giada na presentivan nus la guerra imminenta (...). Savens patratga a (...) la teoria che pretenda che Stalin haja pinà in’attatga cunter la Germania gia da lez temp (...). En mintga cas possa segirar che l’Armada cotschna era pronta il zercladur 1941" (pp. 75-76). Ins dess pia reveder ils manuals istorics che pretendan che lezza na saja stada pronta. 

Finais entamez la Russia 
Il tren dals depurtads è arrivà a sanestra da la Volga, en in vitg dal pievel finais dals Maris. "Mia mamma dumbrava ils ovs, s’enclegia per eston, als prendend dus a dus e numnond las cifras pèras (...). Andetg han tuttas taschì. Igl era puras en costum naziunal; ils Russ las spretschavan. Ina ha dumandà tutta commovida: «Èsi pussaivel che vus duvrais ils medems pleds sco nus en noss linguatg matern?» " (p. 82). 

Pussanzas mundialas e naziuns pitschnas 
1943 ha Roosevelt surlaschà a Stalin l’Estonia, la Lettonia e la Lituania. "El ha ditg ch’ins possia translocar en Svezia quels che n’acceptan betg il sistem nov (...). Ina pussanza mundiala ha pia sa mussada pronta da spretschar l’atgnadad e la libertad d’in pitschen pievel, da considerar in pajais pitschen be sco in termagl en ses mauns. Malgrà las enormas differenzas tranter las duas pussanzas sa mussava era qua lur incapacitad da sa metter en la situaziun da terras e naziuns pitschnas" (p. 111). "Ins ha acceptà la bipartiziun d’Europa en num d’ina morala dischonesta" (p. 371). Puspè l’onn 1956 sentivan Meri e ses amis "in profund spretsch per las pussanzas dal vest che profitavan da l’insurrecziun ungaraisa per metter lur fatg en segirezza durant la guerra da Suez. Era quai mussa en moda tipica co che pajais gronds fan valair lur interess da sang fraid a cust dals pitschens pievels" (p. 144). Ina resistenza populara hai dà onns a la lunga er en Estonia: "Il sistem sovietic regiva be en las citads; il pajais era da la guerriglia (...). En tuts guauds devi unitads pitschnas da l’anteriura armada estona, sco era giuvenils d’omaduas schlattainas ch’avevan s’unids als cumbattants" (pp. 174-175). 

La Bibla empè da Lenin 
Dentant han ins liberà Meri. 1981 ha’l savurà che "las autoritads n’eran betg pli segiras da lur atgna pussanza a la lunga" 
(p. 259). Quai è vegnì evident dal 1985 cun l’elecziun da Gorbatschov sco secretari general da la partida unica. Visitond Tallinn l’onn 1987 "ha’l express duas giadas sia legria da sa chattar a Riga, la bella chapitala d’Estonia; uschia ha’l pers ses bun num tar nus" (p. 270). 1988 ha’l numnà in secretari general nov per l’Estonia. "Lez duvrava en sias decleraziuns in numer sensaziunal da citats e parablas or da la Bibla. Jau ma smirvegliava zunt, damai che pli baud citava’l be Lenin u Marx. Sin mia remartga ha’l ris e respundì ch’el enconuschia la Bibla ordadora, perquai ch’el saja creschì si sin in’insla nua ch’il catechissem valeva bler" (p. 298). 

Puspè libras! 
Estons, Lettons e Lituans han fatg endament 1989 il 50avel anniversari da l’emprim patg tranter Hitler e Stalin, furmond ina chadaina umana da Tallinn sur Riga (Lettonia) fin Vilnius (Lituania), simbol da solidaritad tranter ils trais pievels. "L’intschess d’Estonia era schizunt memia pitschen; tar varsaquants tocs dal stradun furmav’ins duas u trais chadainas" (p. 285). L’URSS sa basava sin la violenza. Gorbatschov ha be schluccà en pau il squitsch; quai ha tanschì per instradar la decumposiziun. Las quindesch republicas sovieticas han acquistà adina dapli pussanza. En ina votaziun ha il pievel d’Estonia vuschà per l’independenza; schizunt ils plis immigrads russ han s’externads en quest senn. En lezza fasa delicata ha il president american fatg in sbagl che ha tuttina s’effectuà bain. "En in’allocuziun al parlament d’Ucraina ha’l supplitgà da renunziar al «separatissem assassin» (...). Quai ha dà curaschi a quels ch’insistivan per restaurar (...) il rigurus centralissem sovietic" (p. 319). Alura hani pruvà da prender la pussanza. Quai n’è betg ì, però l’Estonia, la Lettonia e la Lituania han profità da l’occasiun per proponer als commembers da la Conferenza per la segirezza e cooperaziun en Europa da reprender las relaziuns diplomaticas interruttas dapi 1940. Quai è reussì. Tuttas republicas sovieticas èn vegnidas independentas anc dal medem onn 1991. Pir 1994, grazia a la pressiun da la Germania e dals Stadis unids ha l’Estonia obtegnì la partenza da las truppas russas. 

In ov dal cucu russ 
L’URSS ha laschà enavos in ov da cucu en il gnieu da plis stadis successurs, numnadamain ina minoritad russa stgaffida aposta per assimilar ils pievels subdits. Lezs èn oramai libers e pretendan s’enclegia che gruppas estras emprendian il linguatg indigen da lur patria nova. "Nus ans allegrain sche la cultura russa resta vitala ed autonoma en noss pajais. Per el na vegn dentant ina bilinguitad uffiziala zunt betg en dumonda. Quai confermass il patg tranter Hitler e Stalin (...). Lez intschess da 45’000 km2 è il sulet lieu da fluriziun per nossa tschantscha, autoctona qua dapi tschintgmilli onns. Qua sto’l valair sco linguatg unic. Sche l’Estonia vegniss bilingua, svaniss el a la lunga, e quai per adina (...). L’attracziun dal russ nà da Russia disturbass la ballantscha sin donn e cust da l’eston" (pp. 350-351). Meri manegia che l’Estonia sco commembra da la cuminanza dal vest "porschia als giuvens Russ pussaivladads che lur geniturs e tats na pudevan sperar (...). Nus pudain integrar quels Russ sco conburgais loials en la societad estona, (...) e quai, crai, aifer diesch onns, premess che la Russia na provia da sa servir da lezs sco d’in arma cunter l’Estonia suverana, sco che quai è succedì suenter 1992 e puspè dacurt (...). Jau sun led che l’Organisaziun per la segirezza e cooperaziun en Europa ans ha tramess ses cumissar (...). El ans ha dà blers cussegls che nus avain observà" (p. 349). 

Ins na po divider la libertad 
Meri è "persvas che la cultura d’ina naziun pitschna possia resister be sch’ella s’avra al mund" (p. 221). El giavischa l’adesiun d’Estonia a l’UE ed a l’Organisaziun dal contract da l’Atlantic nord (OCAN, englais NATO). Questa "fa da basegn a l’Europa per garantir la stabilitad encunter mintga empruvament da midar las relaziuns (...). Sch’il vest perda, èsi atgnamain tuttina ch’i saja en il nord, il sid ni utrò; ins na po divider l’insla da la democrazia (...). Bandunond era be in pajais pitschen insanua cunter sia veglia, tradesch’ins (...) l’atgna vardaivladad e legitimitad (...). Gist uss en Europa fai fadia da discurrer da princips. Ils plis audan pli gugent raschienis da bains materials, viadis grondius, autos plain schlantsch e famiglias ritgas. Però il bainstar e l’armonia dependan da princips, sco la segirezza, la giustia e la solidaritad, ch’ina democrazia n’astga mai bandunar. L’Europa resta l’Europa be uschè ditg ch’ella enclegia e tegnia endament lez liom. Qua è noss problem cuminaivel dil tschientaner vegnint" (p. 371). 

* Andreas Oplatka, Lennart Meri. Ein Leben für Estland. Turitg (Verlag Neue Zürcher Zeitung) 1999