Dus skelets en stgaffa
Spierts dal passà en Frantscha

Da Guiu Sobiela-Caanitz

«A skeleton in the cupboard» (in skelet en stgaffa) vul dir per englais ch’ins zuppa malfatgs or da l’agen passà. La renumada gasetta da Paris «Le Monde», en ses numer dals 5 da favrer, fa endament duas «sumbrivas da la memoria naziunala» che «surmainan enavant il preschent da la Frantscha», pertge ch’«il pajais po contemplar quels dus tocs da ses passà be cun stenta e fadia». L’emprim toc è l’uscheditg «reschim da Vichy» che sa numnava sez Stadi franzos (1940–1944); tschel pertutga il domini da la Frantscha en l’Algeria suenter, fin a la renconuschientscha da la Republica algeriana (1962). 

Ina disfatga sco il chametg 
La Frantscha n’era betg propi pronta da far la guerra il 1939, cura ch’ella l’ha declerada a la Germania. En strusch sis emnas da matg e zercladur 1940 han ils chars armads da general giudaic sfratgà la front franzosa e cuntanschì las Pireneas. Suenter lezza remartgabla prestaziun strategica parevi ch’ils victurs sajan per sbartgar en l’Engalterra e sfurzar la regenza britannica da manar a fin ils cumbats. La regenza da marschal Philippe Pétain (1856–1951) ha pia suttascrit in armistizi che permetteva a la Germania d’occupar 3/5 dal territori europeic da la Frantscha cun Paris; lezza dastgava dentant mantegnair in’armada, sia entira flotta e tuttas colonias. 

La guerra vegn mundiala 
La guerra n’ha però betg sa sviluppada tenor lezzas aspectativas. La Germania n’ha betg pudì sbartgar en l’Engalterra. Las bleras colonias franzosas han s’unidas plaun a plaun al pitschen triep da Charles de Gaulle (1890–1970) che refusava l’armistizi e cumbatteva enavant cun l’agid britannic. Ils Stadis Unids èn entrads en la guerra. Dal 1942 èni sbartgads en il Maroc ed en l’Algeria, dus pajais subdits da la Frantscha; las armadas franzosas n’han betg resistì ed èn vegnidas surpigliadas da de Gaulle. La Germania ha occupà la Frantscha fin al Mar mediterran, però ils alliads han liberà l’entir pajais il 1944. 

Realitad e legenda 
Fin lura steva la regenza a Vichy en la Frantscha centrala. En fanadur 1940 ha il parlament abolì la republica, inculpada da la disfatga, concedind ils plainpudairs legislativs ed executivs a Pétain cun 569 vuschs encunter 80 e 17 abstenziuns. Il reschim nov è pia stada la furma constituziunala da la Frantscha fin dal 1944, cura che la Germania ha deportà a Sigmaringen il schef da stadi e sia regenza. De Gaulle ha lura profità da lez vid politic per annullar la lescha constituziunala da 1940 e surpigliar la pussanza. El ha restaurà la republica sa basond sin «la gronda legenda istorica» (Herbert Lüthy) che «Vichy» haja pers sia legitimitad tras l’armistizi e ch’el, de Gaulle, haja survegnì lezza legitimitad entras ses «na»: «Jau era la Frantscha.» Ina dretgira extraordinaria ha condemnà Pétain a la mort; de Gaulle ha midà la sentenzia ad in arrest da for-tezza. Il vegl marschal n’è mai pli vegnì liber. 
La republica restabilida na sa sentiva pia ertavla da quai che las autoritads e la polizia dal Stadi franzos avevan fatg e laschà. Ellas avevan arrestà ils plis gidieus esters, als consegnond a la SS da Hitler. La Frantscha uffiziala ha manegià durant in mez tschientaner ch’ils malfatgs da «Vichy» na la concernian betg. Pir Jacques Chirac, il president da la Republica franzosa dapi 1995, ha renconuschì en tutta furma la culpa da la Frantscha tar la deportaziun da passa 60 000 gidieus. 

Duas classas d’Algerians 
La restauraziun da 1944 valeva er en las colonias. Pir cun stenta e fadia ha la Frantscha acceptà l’independenza dal Vietnam, da la Tunesia e dal Maroc. Cunzunt l’Algeria ha dominà la vita politica franzosa onns a la lunga. Ina lescha dal 1947 ha stgaffì duas cuminanzas da burgais franzos en l’Algeria, ils «Europeans ed assimilads» (var 1 milliun) ed ils muslims indigens (var 8 milliuns), da linguatg arab u barber. Domaduas elegevan il medem numer da deputads al cussegl grond algerian, sco era, dal reminent, al parlament franzos. Ina vusch europeica valeva pia otg africanas. En il roman «L’Etranger» (L’ester, 1942) d’Albert Camus (1913–1960), naschì e creschì si ad Algier, èn ils Europeans persunas, mintgina cun in num, entant ch’ils muslims èn be «Arabs» senza num. 

Set onns da guerra 
Ils indigens cumportavan adina pli mal il domini ester, tant pli che stadis arabs orientals avevan cuntanschì l’independenza. «Le Monde» dals 5 da favrer mussa che l’armada franzosa saveva da preparativas naziunalisticas en l’Algeria gia en la primavaira da 1954. La revolta è rutta da Numnasontga e ha sa derasada in pau a la giada en il pajais. L’armada franzosa ha sa mussada abla da victorisar; i era però cler ch’in stadi democratic na pudeva reger en perpeten cun la forza. La minoritad europeica refusava l’autonomia dal pajais; dal 1958, gidada d’auts uffiziers, ha’la sa revoltada, sfurzond la classa politica da surdar la pussanza a de Gaulle. Lez ha l’emprim mussà d’agir en il senn dals putschists; dentant saveva’l che l’armada na pudeva resolver il problem a lunga vista. Dal 1960 ha l’assamblea naziunala renconuschì il dretg d’autodeterminaziun dal pievel algerian. Ina gruppa d’uffiziers franzos en l’Algeria, vesend che de Gaulle als tradiva, ha lur puspè sa revoltada, però ils schuldads, cunzunt recruts, han suandà l’appel dal president a la loialitad. Dal 1962 ha la Frantscha surdà l’Algeria a la regenza provisorica furmada dals naziunalists. Ils Europeans èn fugids en scumbigl sur il mar, e l’armada ha abandunà bunamain tuts commembers da truppas indigenas d’agid, ils «harkis», cun lur famiglias a la vendetga dals victurs. 

Il passà fa barlot 
Passa dus milliuns recruts franzos han stuì far part da la guerra d’Algeria. Anc oz na discurrani gugent da lez cumbat encunter in pievel che lutgava per la libertad. Ins na po sa gloriar d’ina guerra crudaivla e malnizzaivla. Ils blers fugitivs dal 1962 èn integrads en la societad franzosa e sa regordan cun nostalgia da lur patria; quai mussan ils romans da Marie Cardinal. Ils spierts da quels set onns vegnan anc ditg a far barlot per la Frantscha enturn. «Le Monde» dals 5 da favrer rapporta d’in magistrat dal Stadi franzos che ha fatg part da la deportaziun da gidieus vers la Germania e che duai anc esser responsabel dal mazzament da passa duatschient Algerians a Paris dal 1961, sco schef da la polizia da lezza citad. La gasetta commentescha: «Ins duai metter a la glisch tut il passà algerian da la Frantscha ed avrir tuts archivs (...) per sa regurdar dals malfatgs commess en ses num.»