Posta da la China
2. Part - La via

Da Blanka Oplatek

La via en China! Davart quest tema pudess’ins senz’auter scriver dapli toms, da mintga citad in. Ma curts pleds valan dapli ch'in entir roman. Uschia emprov’jau da sclerir ils pli impurtants puncts guardond las vias da Nanjing. Nanjing sa chatta a la riva dal flum Yangtze al cunfin tranter la China dal nord e dal sid. Ella sa chatta en l'intern dal pajais, quatter uras viadi cun l'auto davent da Shanghai. En mes cudesch da viadi statti ch'i saja in dals pli chauds lieus en China. Ultra da quellas cundiziuns geograficas e Nanjing er ina citad da students. Cun var 20 universitads dastg'ins numnar el uschia. Forsa fa la citada er in impressiun netta per quai che blers esters abiteschan qua. Las vias da Nanjing èn schubras, ins vesa adina puspè in stradin che nettegia ils trottuars cun ina scua da ris u ina dunna cun ina mascra da protecziun che nettegia il giatter che sparta il vial dals autos da quel dals velos. Mintgatant passa perfin in char cun aua, ma senza tibar. Ins ha damai disfortuna sch'ins na percorscha betg el.

En emprima lingia caos
Quai n'è però betg il caracter principal da l'avaina da trafic chinaisa. Las lavurs na produceschan betg canera e caos. Ins senta ellas pir al segund sguard. Sco "Waigno-ren" (ester) registresch’ins l'emprim il virivari en quellas vias. Sch'ins ristga alura d'ir en il ravugl, percorsch’ins che l'emprima egliada n'era betg faussa. I na dat naginas reglas. Quest caos ha però er insatge creativ. Cunquai ch'i n'è perscrit nagut han ins in’immensa libertad. Quai stim jau, nagut è previsibel. Ils taxis passan da cotschen er sch'in policist stat damanaivel. Jau admir ils geniturs che laschan ir lur uffants da questas vias.

Bus vegls - carossas d'emprima classa
En mintga citad gronda datti vias cun quatter enfin sis vials. Gest dasperas chatt’ins però vias che n'èn strusch planadas, tschuffas, sco en in slum. Las vias principalas èn plain glieud, autos, bus, taxis e natiralmain velos. Mintgin va nua ch'el chatta per bun, mintgatant passa in velo en il vial da la cuntradirecziun, i dependa gist nua ch'il velocipedist intenda dad ir. Ina gronda part dal trafic èn taxis. Quai èn pitschens Cabs cotschens che na conuschan nagin pardun. Ils taxists taglian mintga storta e sch'els na chattan nagin plaz en il vial dals autos, alura passan els simplamain da la vart dals velos. Deplorablamain n'hai jau anc mai gì l'onur d'esser giast d'in bus public a Nanjing. Jau na spetg però betg questa experientscha. Ils bus èn fullanads ed ils chinais n'èn betg gist gentlemen sch’i va per in plaz. I vegn stuschà, stumplà e pudrà.
Cun ils autos èsi uschia ina chaussa. Blers èn VW (a Shanghai hai ina fabrica) u auters models d'emprima classa, il pli metalisads u nairs. Qua na datti nagins fracs d'autos. U ch’èn bus vegls sco en l'anteriura DDR, uschiglio carossas d'auta qualitad. Jau ma dumond però danunder che quests autos vegnan. Jau n'hai anc mai vis ina garascha, in parcadi u uschiglio insatge sumegliant. Sin ils trottuars na stattan els betg. Danunder vegnan els alura? Jau na sai betg!

Cart da transport
Sco ultims ils velos: da questa sort datti millis. Mintgatant ma pari sco sche tut ils chinais sin quest mund giessan il medem mument cun velo. Las vias èn fullanadas da velos. Natiralmain na dastg’ins er betg emblidar la canera en quest connex, sco tar ils taxis la tiba èsi qua il scalin. I vegn scalinà en mintga situaziun, il pli cura ch’i na porta insumma nagut. Ultra da quai han ils velocipedists chinais ina moda malempernaivla, els sa movan sco glimajas. Mintgatant stos jau far adatg da betg crudar dal velo. Enfin ussa n'hai jau anc mai vis in chinais ad ir senza tegnair il manischunz. Persuenter èn els artist quai che pertutga il transport per velo. Els domineschan tut: da la stgala da trais meters sur ina frestgera enfin in cumplet transport da mobiglia ch'els ferman simplamain sin in char annex.
I n'è betg rar ch'ins vesa in chinais che ha da tuttas dus varts ferma ina buttiglia da gas. Mintgatant vegnan transportads liquids nundefinids per il mund enturn. Jau stos anc adina surrir sche jau ves insatgi che transporta en ses chanaster - dal reminent in stuair per mintga velocipedist chinais - be sia buttiglia da té. Quai stgazi n'è uschia ni uschia na da pensar davent d'in chinais. Ussa hai jau descrit las vias grondas en China. I dess anc bler auter da raquintar, ma dapli alura l'autra giada.