Alja Rachmanowa – scriptura russa tranter las fronts
Per ses 100avel anniversari – il miracul d’avair survivì

Da Johann Ulrich Schlegel

Era sch’ins n’è betg spezialmain sensibel u na sa lascha commuventar fermamain da l’istorgia, en il diari dad Alja Rachmanowa, ina studenta da 20 onns, s’accumulescha gia sin las emprimas tschient fin duatschient paginas ina tala pluna dad eveniments quasi incredibels e terribels da l’istorgia da quest tschientaner, ch’ins è sfurzà sco lectur da sa dumandar: “Tgi pomai ha scrit a fin las ulteriuras 200 paginas? Co èsi pussaivel che l’autura e ses text ch’ins è gist vidlonder da leger, han pudì surviver quest purgiatieri da terror dal 20avel tschientaner tranter persecuziuns e spretsch? Tge miracul ha accumpagnà quest giuven uman saun e salv tras tut quests precipizis da destrucziun sfranada, dad odi mortal e d’execuziun d’entiras parts da la populaziun? Ins senta da pagina a pagina: La giuvna autura è anc ina giada mitschada da ses persequitaders, ella vegn da zuppar il diari, da laschar svanir la pistola, da s’arranschar cun l’adversaria Griselda Nikolajewna, ina revoluziunaria crudaivla e narra che lascha murir da la fom e da la said ses praschuniers. Ma cura croda ella en la proxima trapla, e vegn sco milliuns auters, en il meglier cas senza stuair patir ditg, mazzada cun il medem spretsch sco in insect mulestus? En las annotaziuns dad Alja Rachmanowa n’è l’istorgia nagut teoretic, ella na recitescha betg en moda bigotta las ideologias lubidas u betg lubidas, n’enumerescha betg cifras sitgas, na menziunescha naginas battaglias e festas da victoria abstractas, ed ins na chatta tar ella er nagina matematica fraida da la pussanza. Il cuntrari, il stil narrativ captivant ed amiaivel, bain reflectà e deliberant da l’autura demussa en moda fitg concreta la crudaivladad da la guerra ch’ella ha sentì da giuvna a l’agen corp. En quest senn n’èn las ovras da Rachmanowa en furma da diari nagins cudeschs istorics. Ma ellas n’èn er betg litteratura belletristica ordinaria. Ellas èn plitost perditgas e funtaunas extraordinarias dad eveniments-clav dal 20avel tschientaner. A l’istoricher porschan ellas ina pluna material che sto dentant anc vegnir zavrà e valità. Cura che l’autura ha laschà publitgar quests emprims cudeschs, ha ella stuì mascrar ils nums ed ils lieus, probablamain era tscherts eveniments, e dar ad els pseudonims per proteger sasezza ed auters da la persecuziun e mort, cunzunt sia famiglia en Russia. Schizunt ses dretg num è perquai restà sur onns e decennis anonim per la publicitad. Main chapibel ed anc oz betg sclerì è il fatg che ses um e translatur, l’Austriac Arnulf von Hoyer, ha pretendì ch’ins destrueschia tut ils manuscrits russ, quai ch’è lura era succedì.

Ils emprims onns d’in mund vegl e decadent
Cun deschdotg onns fa Galina Djurjagina (il num burgais da l’autura) ina schlittada che para sco in fanal vers las anguschas da la revoluziun russa. La saira da Nadal 1916 annotescha ella quest viadi ch’aveva purtà ella il di avant da la pitschna staziun da viafier a la pitschna citad fitg allontanada da ses tat, insanua en la vastadad da l’Ural, al cunfin tranter ils dominis dals Russ e dals Tatars, tranter l’Europa e l’Asia. Las stremblidas d’in mund vegl che va a malura èn da sentir fin en ils lieus ils pli allontanads da l’immens territori dal zar: Il charrotschier Sunduk raquinta d’assagls e d’ostilitad dal pievel cunter il zar e l’aristocrazia e ch’ils “lavurers e purs veglian sezs la pussanza da reger”. Malgrà la precauziun da Sunduk croda la charrotscha en il latsch da bandits. Cun ina manevra giagliarda reusseschi a Sunduk da mitschar, ed els crain gia d’esser en segirezza. Lura rumpa in dals chavals ina chomma. Sunduk al sto prender orasut. Anc avant ch’il charrotschier è enavos, stgarpan ils lufs fomentads il chaval. Sco ina metafra inscuntrain nus qua ina natira crudaivla, cun la quala nus essan adina confruntads ed ina cultura decadenta ch’ils umans emprovan da mantegnair en in cumbat instancabel. La vita e l’ovra da Rachmanowa èn ina perditga commoventa ed impressiunanta da quest cumbat tranter las fronts. Fin quel mument era tut anc en urden cun la famiglia da la giuvna studenta. Alja Rachmanowa è naschida ils 27 da zercladur 1898 a Kassli, in pitschen lieu en l’Ural, sco figlia d’in medi respectà che fascheva part da l’aristocrazia. Cun 18 onns ha ella cumenzà a scriver diaris. Ella aveva terminà il gimnasi cun la medaglia dad aur ed era s’inscritta a l’universitad per ils roms filosofia, istorgia e litteratura. En chasa da ses bab entran e sortan persunas respectadas, schizunt il guvernatur che di ina giada ad ella: “As tegnai davent dals students revoluziunars!” El dubitava: “Quels vulan destruir tut, ma els n’han betg la forza dad eriger insatge nov. Cun lur amur tschorva per la patria vegnan els a far ir inevitablamain lur atgna patria a la malura. 

Duas gia l’onn, da Nadal e da Pasca, sa raduna la famiglia
Alja aveva anc duas soras – en la pitschna citad menziunada cun sias “cuplas da la baselgia che sbrinzlan e straglischan gia dalunsch”. Il tat e la tatta davart da la mamma abitavan qua en ina chasa, gronda sco in palaz. Il tat aveva gia passa 80 onns, ed era, sco Alja scriva, da ses temp in dals pli gronds fabricants da maschinas da la Russia. La tatta aveva parturì 22 uffants. Diesch mattatschas ed in mattatsch han survivì. Da tut las parts da l’imperi sa radunavan els qua cun lur famiglias. E main che 50 persunas na sajan els mai stads. Dal tat che n’aveva betg adina gì fortuna en sia vita e ch’aveva cumenzà sco giuven um senza nagins meds finanzials ed aveva la finala fatg ina carriera extraordinaria, ha ella emprendì il motto da vita: “Betg tschient rubels, tschient amis stos ti avair!” E davairas, adina han las amicizias pudì salvar pli tard l’autura persequitada e periclitada.

In nov mund plain crudaivladad
A chasa bain protegida e quasi senza contact cun il mund ordaifer ses circuls, eri bunamain evident che Alja Rachmanowa ruschnia en ils circuls revoluziunars. Ses caracter avert, amicabel ed adina plain cumpassiun era avert per mintgin. Ma la polizia secreta dal zar gieva da tut temp a la tschertga da circuls revoluziunars per als arrestar ed en il mender cas als trametter en Sibiria. Malgrà che Alja Rachmanowa era averta per la moda da viver moderna, sco l’emancipaziun da pudair lavurar ed esser independenta sco dunna, la displascheva il fanatissem politic dals students da ses temp. Ella nun è sa sviluppada ad ina revoluziunara. Ella era fidaivla a la tradiziun fundamentala, cunzunt al cristianissem ed a la baselgia. Sch’ella gidava a commilitons poverisads, fascheva ella quai per amur per il proxim. A l’universitad vegn la giuvna scriptura en contact cun differenta glieud da l’imperi. Là dat adina puspè en egl l’inscunter inquietant cun Griselda Nikolajewna che aveva survegnì in’enorma pussanza ed influenza entaifer la revoluziun. Persequitada da la polizia secreta, survegn quella refugi e suttetg gist da la famiglia dad Alja, pia da l’aristocrazia e burgaisia ch’ella cumbatteva.

L’enviern 1916/1917 crescha la fom a Petersburg.
Las activitads revoluziunaras dals students s’augmentan en l’entira Russia. Il clom “Tut la pussanza als schuldads ed als deputads dals lavurers” cutizzava las revoltas. La stad 1917 cumenzan per la giuvna scriptura las emprimas persecuziuns. Ina “plebaglia deumanisada”, scriva Alja Rachmanowa, destruiva e rapinava tut. L’entir urden statal è ì sutsura. La chasa dals Rachmanows è vegnida destruida. Ma la famiglia ha survivì. Commovida constatescha la scriptura: “Fin uss hai jau tschertgà en mintga uman ‘la luschaina en ses cor’. Ussa sai jau, i na dat nagin animal che po esser pli crudaivel, bestial e sgarschaivel che l’uman.” Alura suonda il terror cotschen cun execuziuns da massa. In sbagl da tippar pudeva muntar per ina secretaria l’execuziun immediata. 

Fugia en Sibiria
La stad 1919 fuin ils Rachmanows en Sibiria. Las orrurs dals revoluziunars fan gronda tema al bab e medi, uschiglio in um optimistic. El dat a mintga member da la famiglia ina pitschna buttiglia: “Quai è ciancali, en cas ch’ils cotschens ans tschiffan. Igl è meglier da murir che da crudar en ils mauns da quels.” En in vagun da muaglia viagescha Alja tras las steppas infinitas da l’Ural e da la Sibiria. Il tren sa numna “tren da sanitad”. Ma en vardad è el in tren da mort. Regularmain vegnan stgargiadas dal tren persunas mortas pervi da blessuras, malsogna, said e fom. Davant els sa chattan ulteriurs trens da fugia. Davos els ils trens da persecuziun dals cotschens. E sper il binari giaschan las restanzas dals trens ch’ils partisans 
cotschens han fatg ir sur ils binaris ora. Ils passagiers da quests trens, sch’els eran insumma anc en vita, l’uffant pitschen fin a la dunna veglia, eran vegnids mazzacrads. La scriptura notescha era observaziuns davart in’auter gener da passagiers: “Sper nus passan trasora echelons cun esters, bunamain be chars-salun cun cuschinas e bogns e tut il luxus imaginabel.” Quest cuntrast tranter miseria e grond luxus è adina stà caracteristic en l’istorgia da la viafier transsibirica. Suenter in viadi turmentus da radund in mais arriva Alja ad Irkutsk. Cun chau sbassà e sventiraivla, sa schluita la famiglia tras la citad, sco fugitivs spretschads en l’agen pajais. Els speran da survegnir agid da parents ritgs. Ma tementads volvan quels il dies ad els davant lur gronda chasa che avess gì plaz avunda per ina mesa cumpagnia. Uschia sto la famiglia avdar sin l’areal da la staziun en in vagun da muaglia infectà da parasits. Sch’els, ils Bjeshentzys, ils fugitivs, raquintan cun lur manuttas alvas che na demussan nagins segns da lavur stentusa da la crudaivladad dals persequitaders cotschens, lura na vul la glieud da qua udir nagut da quai; bain nutrids e da buna luna stauschan els da la vart tut quai che pudess als disturbar en lur ruaus. Alja Rachmanowa, uschiglio allegra, è deprimida: “La cuntentezza ed il gust da viver da quests umans ans offendan, pertge er els vegnan sco nus persequitads dals cotschens. Nus odiain quests umans che van cun fatscha rienta envers la miseria immensa e terribla che s’avischina ad els. Els ans paran tschient gia pli stupids ch’ils animals ch’ins maina a la maisa da mazzar e che siemian sin via fin là dal puschel fain ch’els èn gist vi da digerir.”

Studi durant la guerra
Cun il temp tschessa la gritta in pau e fa plaz per nov curaschi ed optimissem. Alja Rachmanowa cuntinuescha ses studis ad Irkutsk, malgrà ch’ella ha sco fugitiva ina mala vita. Nagin la vul emprestar gnanc in cudesch! Ella pendulescha tranter l’universitad e la sala da spetga da la staziun, nua ch’ella chatta a medem temp distracziun e ruaus per emprender.

Anc l’atun 1920 croda Irkutsk
Il bab vegn arrestà, ma po puspè turnar a chasa. Suenter va la famiglia enavos ad Omsk e la finala turna ella en sia citad natala R., che stat per la citad da Perm. Era qua cuntinuescha ella ses studis. En il fratemp ha ella emprendì a conuscher ad Omsk il praschunier austriac prof. dr. Arnulf von Hoyer ch’ella marida il 1921. Sco ses um, ha er ella promovì al docter da filosofia cun accent sin la psicologia. A. von Hoyer è daventà docent a l’universitad, en in temp, uschia la scriptura, cura che “bunamain mintga rapport cun la cultura dal vest vegniva interrutta e nua ch’il demuni da l’Asia sortiva da las profunditads da noss pievel e smanatschava da destruir tut quai che ha dà a nus Russ il dretg d’ans participar a la construcziun mirvegliusa e glischanta da la cultura europeica.” Ma anc ussa glischa la staila dad Alja Rachmanowa en il stadi bolschevistic. Era ella survegn ina incumbensa d’instrucziun per prelecziuns da psicologia d’uffants.

La via a l’exteriur: Refusa envers ils persequitaders da la polizia secreta
Il success dals conjugals Rachmanowa von Hoyer munta a medem temp era la cupitga. Cun lur tenuta cleramain antibolschevistica crodan els svelt en las griflas da la GPU, starmentusa e pussanta gist en ils circuls universitars, che pretenda da ses um ch’el refusescha, vegnan ils conjugals exiliads da la Russia il 1925. Alja Rachmanowa e ses um van a star a Vienna, nua ch’els vivan onns a la lunga en gronda miseria. La gronda dischoccupaziun n’als deva nagina schanza. Pir cura che ses um cumenza a translatar ils diaris, sa meglierescha lur situaziun economica. Successivamain cumparan ils dus diaris russ “Studentenliebe” e “Ehen im roten Sturm” sco era il terz diari austriac “Milchfrau in Ottakring”. Cun questas emprimas trais ovras en furma da diari è la scriptura daventada renumada en l’entir mund. Sedesch ulteriurs cudeschs èn suandads, per part puspè en furma autobiografica u biografica, sco per exempel tals davart Fjodor Dostojewski, Leo Tolstoi, Iwan Turgenjew, Anton Tschechow, princessa Elisabetta (la zara faussa), l’actura russa Wera Federowna u Sonja Kowalewski. Cun ses roman “Fabrik des neuen Menschen” ha ella gudagnà il 1936 l’emprim premi d’ina concurrenza internaziunala da l’Académie d’Education et d’Entr’aide Sociales a Paris. Il 1976 ha ella survegnì in premi da la regenza da Turitg per si’ovra litterara. Gia durant il temp tranter las guerras, cura ch’ella viveva anc en l’Austria, ha ella fatg turneas da prelecziun en 
Svizra. Sias ovras han cuntanschì in’ediziun da passa dus milliuns toms. Ellas èn vegnidas translatadas en 22 linguas e derasadas en l’entir mund. Questa derasaziun para commensurada, sch’ins considerescha la valur da las ovras da Alja Rachmanowa sco bain cultural mundial. 
Suenter la reuniun da l’Austria cun l’imperi tudestg è Alja Rachmanowa vegnida supprimida danovamain. Ses cudeschs èn vegnids scumandads ed ins ha era scumandà ad ella si’activitad litterara. Sco ella di, han ins fatg quai pervia da sia tenuta tradiziunala, cristiana. Tge che pudess dentant era esser pussaivel e valess la paina da retschertgar oz ch’ils archivs èn averts, fiss la tesa che l’aversiun dals Tudestgs sa basava sin il patg stretg da Stalin cun Hitler. Suenter l’attatga da Hitler sin l’Uniun sovietica eran las ovras dad Alja Rachmanowa numnadamain tuttenina dumandadas en l’armada tudestga. Ils motivs èn clers. Cura che las truppas da Stalin èn avanzadas cunter il vest vers la fin da la guerra, era la vita dad Alja Rachmanowa en grond privel, pertge il NKVD soviet-russ avess senza dubi era destruì l’autura fisicamain. Ses figl Jurka Alexander vegn mazzà il 1945 da las davosas ballas russas sin terren austriac, ed ils conjugals Rachmanowa-von Hoyer fuin en Svizra.

46 onns en Svizra
Qua ad Ettenhausen en il chantun Turgovia ha la scriptura passentà il pli lung temp da sia vita. Averta e flexibla sco ella era, s’ha ella danovamain adattà ad ina nova cultura. Ma sia lavur litterara, ses patratgar e sentir èn restads colliads fermamain cun la Russia veglia, cun quella cultura vasta ed imposanta supprimida 70 onns a la lunga dal communissem. Ses um, translatur, manager e redactur da ses cudeschs, è mort il 1970. Ella sezza ha cuntanschì l’auta vegliadetgna da 92 onns ed è morta ils 11 da favrer 1991. L’autur da questas lingias ha anc emprendì a conuscher la gronda autura il 1987 in di miaivel da primavaira en sia chasa ad Ettenhausen. Sco ina sontga steva ella tschentada en sia sutga: Tschorva, cun egls stizs, ma anc adina cun in grond carisma. Veglia e gia flaivla, ha ella sviluppà en il decurs da noss discurs in’energia e preschientscha concentrada e vitala. Da mintga fibra traglischava la persunalitad da quest uman cun sia immensa experientscha da vita ch’ella ha retegnì per adina en ina ovra impurtanta ed impressiunanta. En blers commentaris vegn deplorada sia vita dira, ed era ella sezza sa lamentava da ses destin. Quai è chapaivel en vista a las epocas sgarschaivlas da l’istorgia, a las qualas ella sco scriptura era exposta spezialmain ferm. Ma la cultura russa è era differenta. L’uman russ sa lamenta vers anora era cura ch’el na sa lamenta pli internamain. Sch’ins cumpareglia ils privels, las crudaivladads e las schanzas, cun ils quals questa dunna è stada confruntada en ina da las epocas particularmain crudaivlas en l’istorgia, predominescha tuttina la vart positiva. Sper quella immensa fortuna strusch imaginabla d’avair survivì fisicamain, possedeva ella il custaivel talent dad adina puspè pudair superar e vegnir a frida cun las fridas dal destin. Questa sublimaziun ed elavuraziun han laschà nascher in’ovra d’impurtanza litterara ed istorica. En quest senn ha Alja Rachmanowa era gì ina vita accumplida e bella. (sumegliant era H. Kästle, Thurgauer Volkszeitung, 25-06-1983)
Las generaziuns che suondan han ussa l’incumbensa e l’ierta da perscrutar e stimar meglier Alja Rachmanowa, situada fin ussa tranter las “fronts culturalas”. Malgrà ch’ella è daventada ina gronda annunziadra da la cultura russa dal 20avel tschientaner, na chatt’ins oz nagut pli dad ella en Russia. Da l’autura che scriveva mo russ, datti cudeschs en tut las linguas impurtantas da quest mund, ma betg en russ (ina retranslaziun betg autorisada da l’armada tudestga na vegn cun raschun betg considerada). Ussa che s’avran ils archivs da Tscheka, GPU, NKVD e KGB – quels da la Gestapo èn averts gia pli ditg – stat a disposiziun als slavists e germanists in champ interessant surtut era per l’elavuraziun en Russia. Ma era ils istorichers ed ils scienziads litterars dal vest èn dumandads. L’elavuraziun scientifica n’ha numnadamain anc adina betg cumenzà.