Conrad Ferdinand Meyer e l’erox grischun Gieri Jenatsch 
Per il tschientavel di da la mort dal grond poet e scriptur ils 28 da november 1998 

Da Johann Ulrich Schlegel 

La giuventetgna da C. F. Meyer n’è betg stada fitg legraivla. Ma tuttina è sa mussada gia baud en il giuven la brausla flomma d’ina genialitad stenschentada ch’al ha purtà pli tard in enorm success en l’entir mund. L’ambient famigliar e social dal giuven Meyer para a prima vista fitg intact. Ils geniturs appartegnan a la societad dals nobels, èn scolads e lavurus. Il bab Ferdinand Meyer era giurist ed istoricher, deva scola ed era entrà en il servetsch dal stadi. Davent da l’entschatta ha il poet ch’è naschì ils 11 d’october 1825 vivì en ina famiglia cun ina schientscha sociala e politica. Durant il temp da la restauraziun eran s’augmentads ils basegns religius. A Turitg era l’influenza dal pietistic pussant Johann Kaspar Lavater da quel temp anc gronda. Per ils Meyers che stevan en la chasa «Zum Ritter» a la Kuttelgasse a Turitg, tutgavan perquai l’umilitanza contritta, la penetienzia e la conversiun, ma era l’amur dultschina per il Salvader tar la vita da mintgadi. Per ina famiglia, ma anc pli per in uffant che n’aveva betg la pussaivladad da guntgir ils dogmas rigurus dals teologs protestants fervents da lez temp, ha la religiun chaschunà conflicts, tant pli ch’il bab e la mamma, ma surtut Conrad eran fitg sensibels e differenziads. 

Giuventetgna en tirannia zuppada 
Il bab è entrà gia baud en la partida liberala da la citad ed è daventà pli tard cusseglier guvernativ. El è mort cun 41 onns da tuberculosa. 
La mamma, ina dunna extremamain religiusa, na vegn betg a frida cun l’educaziun dal mattatsch. L’enconuschent germanist turitgais, Karl Schmid, in dals pli impurtants biografs da Meyer, ha constatà: «La tirannia da sia noblezza cristiana era terribla. Meyer è creschì si en la sumbriva d’in Dieu sever.» Quai è la segunda egliada che guarda pli profund. Ella relativescha e problematisescha l’emprima constataziun puramain exteriura d’ina famiglia ideala. Era suenter che Meyer ha pudì prender in pau distanza dal passà, n’è per el il problem da l’extremissem religius betg emblidà. Las structuras constructivas da la religiusadad daventan il rom per in svilup creativ da l’intelletg dal futur poet e scriptur da renum. Las sumbrivas da sia giuventetgna èn stadas stgiras, ma suenter ch’el las ha gì elavurà ed ha pudì sa deliberar dad ellas, èn ellas la finala tuttina anc stadas en in tschert senn positivas. 
L’emprim èn las consequenzas dentant stadas fatalas. L’educaziun dal mattatsch è stada severa. La mamma cun ses pessimissem e ses quitads impediva directamain il svilup dal scolar Meyer. Ella ha schizunt prendì el curt avant la matura davent da la scola, perquai ch’el n’era betg gist tranter ils megliers da la classa. 
L’atmosfera deprimenta blochescha il giuvenil. Las perspectivas per l’avegnir al vegnan rubadas. Conrad Ferdinand Meyer sa zuppa en chombra, passenta là ils dis tut sulet cun ils barcuns serrads. Il temp è passà ch’el gieva sco mat cun ses bab spassegiond tras il Grischun, sin viadi da Tusaun tras il Surses en l’Engiadina. Ma las impressiuns dal lontan, da las muntognas imposantas, dals grondius temps istorics cun ils blers chastels restan en sia memoria. E perquai legia il giuven Meyer d’in cuntin. L’istorgia interessa el spezialmain. El banduna la chasa mo la notg. Lura va el a spass, va cun la bartga ed a nudar en il Lai da Turitg. Schenà e temelitg sco ch’el è, na vul el entupar nagin. El na sa dat nagina bregia da vesair or bain. Enconuschents al tractan da valanagut. El daventa il cas exemplar per in giuven malgartegià e malnizzaivel d’ina famiglia nobla. La mamma al numna mo il «pauper Conrad». Ella ha ditg ina giada: «Jau na spetg nagut pli dad el sin quest mund.» Igl è bunamain evident che quest spretsch e quest’isolaziun han stuì manar ad ina situaziun nun supportabla. Per fortuna è la mamma sa decidida da sa separar ad interim dal figl. 

Esprit franzos cunter moralitad tudestga 
Il 1843 va Meyer cun 18 onns a Losanna. L’ambient da la Svizra franzosa schlia fitg svelt la paralisa persunala, sociala e culturala. El viva tranter umans cun ina cultura che na sa drizzava betg cunter la natira umana e cun ina religiusadad che n’impediva betg lur svilup creativ. C. F. Meyer cumenza a sa deliberar, s’avra e daventa il divertider apprezià dals tschertgels cultivads. El legia ils classics franzos ed emprenda fitg bain franzos. 
Cura ch’el turna il 1844 a Turitg, vegn el puspè influenzà negativamain da sia mamma. Cun bunamain 20 onns è el puspè senza tegn e finamira, visita nunsistematicamain prelecziuns a l’universitad e – scriva poesias. La mamma è cunter questas emprovas poeticas. Per tuttina sa persvader, sche las poesias da Conrad fissan forsa duvrablas, las trametta ella al poet tudestg e professer da litteratura Gustav Pfizer. Quel scusseglia dentant fermamain da far vinavant insatge en quella direcziun. Meyer duai daventar pictur. 
Mo Betsy, la sora da Meyer, crai fermamain vi da ses frar. Ella scriva ils vers cun premura en carnets ed è bainprest in grond sustegn per ils success litterars da Meyer. Ma per il mument passan per Meyer ils onns senza miras e success. Danovamain sto la crisa daventar insupportabla per provocar ina midada radicala. Meyer turna il 1853 puspè en Svizra franzosa. Puspè sa deditgescha el a la litteratura, cunzunt a quella istorica. El ha contact cun ils exponents da la vita culturala da la Svizra romanda, surtut cun il renumà istoricher Louis Vuille-min ch’al promova. E danovamain ha l’esprit franzos ina meglra influenza sin Meyer che la moralitad tudestga. Puspè resorta ses talent. El daventa a Losanna in translatur apprezià dad ovras istoricas. A Turitg ha entant l’extremissem religius da la mamma consequenzas fatalas. En in mument d’obsessiun sa disgrazia ella il 1856 e mora. 

Viadis a l’exteriur 
Meyer ha fatg duas iertas. El è tras quai finanzialmain independent. Il 1857 – 1860 fa el viadis da furmaziun a Paris, Minca e Roma. Sia fidaivla accumpagnadra è sia sora Betsy. 
L’Italia è stà per l’art da C. F. Meyer gist uschè impurtanta sco per Goethe. Meyer dentant sa senta attratg pli ferm da la renaschientscha che da l’antica. La renaschientscha cun sia forza e grazia, ses cult da bellezza e sia tenuta festiva è per el sco in spievel da si’olma. Meyer è in tip plitost orientà vers il sid, entant che Theodor Fontane era plitost il tip orientà vers il nord. 
A Siena han ils fragliuns visità il barun Bettino Ricasoli sin ses bain. El era in dals manaders dals cumbats da reconciliaziun talians e pli tard è el daventà primminister da l’Italia. Quest uman plain energia ed obsessiunà da ses plans ha fatg gronda impressiun al futur poet ed è cumparì pli tard en pliras da sias novellas. 
Meyer era en il fratemp daventà in um grond e sportiv, in nobel cun buna creanza. Ma a Turitg na valeva el nagut. El è anc ina gia turnà a Losanna ed ad Engelberg, è s’occupà da translaziuns ed alura era cun sbozs per balladas. 
Cun quaranta onns era el anc adina senza uffizi e senza plazza. Betsy al encuraschava da finalmain laschar stampar sias poesias. Ma el na chattava nagin editur. Perquai las ha el laschà publitgar sin agen cust. Il 1864 è cumparì «Zwanzig Balladen von einem Schweizer». Gia tranter quellas sa chattan intginas poesias ch’èn daventadas pli tard fitg enconuschentas. Ellas n’èn dentant anc betg en la furma definitiva. Tut è anc pli sblatg, pli lad, main perfecziunà. Meyer n’è anc betg daventà renumà. Ma a Turitg han ils tschertgels culturals cumenzà a far stim dad el, avevan mirveglias ed èn sa mussads pronts da scuvrir in nov talent tranter ils poets. 
Danovamain ha Meyer vulì survegnir novs impuls e novas forzas. Il 1866 è el puspè viagià tras il Grischun, l’Engiadina e la Vuclina, tras las cuntradas ch’al stevan spezialmain a cor. El è s’occupà adina pli intensivamain cun ses plan da l’istorgia grischuna «Gieri Jenatsch». El è suandà ils fastizs da l’erox grischun, oravant tut sin la Mantogna. Plaunsieu è l’ovra madirada, en la quala el ha mess imposants eveniments istorics en ina furma litterara perfetga. 

Ina cumpetenza linguistica geniala 
Dapi il 1866 abitescha Meyer a Küsnacht al Lai da Turitg. Da sias fanestras guarda el ora sin ina bellezza cuntrada, sin il lai e las muntognas en il lontan. Sin il bain vischin Mariafeld ha el in fitg bun contact cun il schurnalist François Wille. Qua chatta el era l’ambient adattà ed il sustegn necessari per sia lavur creativa. Wille era ina persuna impurtanta entaifer in tschertgel da persunalitads noblas da tut il mund sco per exempel Richard Wagner, Gottfried Keller, G. Semper u Th. Mommsen. Er Meyer ha pudì far part da quest tschertgel da giasts elegids. Qua ha il poet per l’emprima gia survegnì la renconuschientscha da persunas dal fatg ed ha pudì giudair il sentiment d’esser avanzà en las retschas dals exponents da la cul-tura. Ma ses concurrent e cumpatriot Gottfried Keller ed el avevan ina relaziun d’antipatia vicendaivla. Tuts dus eran republicans, ma Meyer è e resta in aristocrat, Keller percunter in democrat. Meyer na supporta il natiral salop e nunformal da Keller e sia indifferenza. 
C. F. Meyer è in uman bler pli fin e distinguì, fitg disciplinà, ma era fitg bainvulent e loial. Nà dal sentiment per la furma è el in bler meglier poet e scriptur che Keller. Meyer che è fitg versà en la litteratura e bain infurmà ha in nivel da furmaziun che surpassa lunschor quel da Keller. Tuttina s’inscuntran ils dus titans dal pled cun respect, ma adina cun distanza. 

Maister da l’italianità 
Cun il raquint en vers «Huttens letzte Tage» ha Meyer il 1871 per l’emprima gia era success en la publicitad. El è daventà in poet da renum. Sia poesia n’al ha betg mo fatg dad in di a l’auter popular en Germania ed en Svizra – per gliez è ella memia pretensiusa, memia fina e forsa era memia distinguida – ma-bain fatg dad el in autur da grond respect cun ina vusch che vegniva tadlada. Meyer è vegnì en ina posiziun privilegiada: Betg in segund poet tudestg è s’occupà uschè profundamain da la tematica da la renaschientscha ch’era per ils pievels tudestgs atgnamain insatge fitg ester. Schizunt Jacob Burckhardt e Friedrich Nietzsche n’han betg cuntanschì ina tala intensitad descriptiva. Meyer ha sviluppà ina nova moda da scriver: El descriva las tscheras, ils gests da las persunas e conflicts particulars, ed uschia sa sviluppeschan plaunsieu ils caracters. Cun la novella «Das Amulett» è el senza dubi daventà il maister da questa furma litterara. Il scriptur ed essaist Albert Steffen vesa en Meyer schizunt il poet il pli ponderà e versà da la Svizra, gea il classic poet svizzer. 

«Gieri Jenatsch» –il capodovra da Meyer 
Meyer ha renunzià als sistems da valurs clers e precis ch’eran daventads cun la differenziaziun da la societad memia simpels, e perquai han survegnì sias novellas e ses romans insatge fitg modern. Cun ses roman «Gieri Jenatsch» ch’è vegnì filmà il 1987 è Meyer daventà renumà en l’entir mund. Il scriptur de-scriva en quel il 1876 ils Scumbigls grischuns da la guerra da trent’onns (1618–1648). Sia predilecziun per conflicts classics, per il monumental, l’ironia ed ils gronds gests èn bain ils motivs principals che Meyer ha chattà ses material cunzunt en l’istorgia. A medem temp tschertgava el da cumparegliar il destillat istoric da quai ch’è adina valaivel, da quai che turna adina puspè, cun la vita dal temp actual. El remartga en vista al chancelier tudestg Bismarck: «Jenatsch sforza da discurrer davart las medemas dumondas sco quellas che occupeschan da preschent l’entir mund: Jau manegel il conflict da dretg e pussanza, da politica e morala.» Jenatsch, l’erox grischun, è ina persunalitad misteriusa, equivoca. Sco plevon e manader dals revoluziunaris, politicher e convertit, dictatur e republican na sa nuspescha el era betg da mazzar e tradir. Ins giuditgescha Jenatsch mo endretg, sch’ins al fa resortir dals imposants temps da revoluziun da ses tschientaner. Al plevon che daventa manader da las truppas grischunas reusseschi da liberar sia patria da las pussanzas estras engurdas, ma a la fin vegn el sez mazzà en moda perfida da sia partida adversaria, dals Plantas. Il medem mument ha Jenatsch ina buna relaziun cun glieud da la partida adversaria, sco per exempel cun Lukretia von Planta u il duca franzos Rohan, uschia ch’il lectur è a la fin malsegir, sch’el po perdunar il cumportament da Jenatsch en il senn da la raschun da stadi. Persunas secundaras sco il brav president da vischnanca Waser da Turitg, u Sprecher, il giurist ed istoricher naiv che giuditgeschan Jenatsch da lur puntg da vista limità, rendan il lectur anc pli conscient da la grondezza extraordinaria da quest erox. Gieri Jenatsch daventa uschia ina figura extraordinaria che na sa tegna vi da reglas e normas. Per el è caracteristic ch’el prenda 
adina partida. Tant ils germanists da la Svizra sco era quels da l’exteriur vegnan a conclusiuns sumegliantas e fitg interessantas davart la neutralitad persunala – cuntrari ad ina neutralitad che sa referescha al pajais – e constateschan: «Neutral èn ins u vegn ins, sch’il format fisic e da caracter na tanschan per insatge pli grond e meglier.» (Karl Schmid) 
Waser e las figuras secundaras cun sumegliant caracter tutgan tar quels neutrals. Ma pir il scheni Jenatsch liberescha sia patria, prendend partida ed essend superiur a tut ils auters. Ma quai al porta era inimis. Ils pitschens, ils tips sco Waser, èn ils profitaders. Els survivan. Er il Grischun surviva. El s’acquista sco pajais la neutralitad. Ma l’erox, al qual el avess d’engraziar questa soluziun e quest salvament sabi, lez vegn mazzà. 
(P. M. Lützeler, Washington University, Saint Louis, Missouri, prelecziun 1998) 

Ulteriuras ovras, malsogna e mort 
Curt temp pli tard èn alura cumparidas ina suenter l’autra las grondas novellas classicas: «Der Schuss von der Kanzel», «Der Heilige», «Das Leiden eines Knaben», «Die Hochzeit des Mönchs», «Plautus im Nonnenkloster», «Gustav Adolfs Page», «Die Versuchung des Pescara», «Die Richterin» ed «Angela Borgia». 
Il 1875 ha C. F. Meyer maridà Luise Ziegler, la figlia d’ina da las pli renumadas famiglias da Turitg. Curt temp pli tard ha el cumprà a Kilchberg in grond bain e – per avair ruaus – gist anc tut il terren cunfinant. A medem temp era Meyer era engaschà socialmain: El sustegneva ina chasa per dunnas veglias basegnusas. 
Tut en tut è capità pauc spectacular en la vita da Meyer en cumparegliaziun cun quai ch’è tut capità en sias ovras. Blers certificats e documents da sia vita èn aposta vegnids destruids. Sch’ins legia ils commentaris betg darar stupids dad intginas persunas davart C. F. Meyer, ston ins schizunt dir che quels ch’han destruì il material han fatg quai cun buna raschun. 
Il temp da giuventetgna da Meyer è stà, jau repet anc ina giada, grev e trist. Sias revoltas e sias suffrientschas atgnamain chapiblas èn vegnidas colportadas tranter auter tras l’entira litteratura germanistica ed istorica en il brav stil da la mamma tgutga sco insuffizienza gnervusa. La mamma aveva gea era tramess il giuven Meyer tar ils psichiaters. Malgrà ch’era quels na pudevan constatar en las situaziuns da crisa da Meyer ina malsogna psichica, han intgins interprets anc oz la tendenza d’al descriver sco ina persuna cun ina abnormitad spiertala resp. gnervusa. Els èn darar conscients ch’els zuppan uschia dapli che quai ch’els revelan. Sche Meyer na disponiva en la vegliadetgna betg pli d’ina frestgezza spiertala extraordinaria, nun ha quai da dir nagut e n’è era betg disqualifitgond. En spezial suppon’ins oz ch’el haja patì dapi il 1887 d’ina malsogna venerica. Che quai ha consequenzas negativas per corp ed olma è tenor las enconuschientschas dad oz puspè trivial. Quest aspect d’in discletg e d’ina sventira privata na sminuescha dentant betg l’impurtanza da l’ovra e da la persunalitad da Meyer. Conrad Ferdinand Meyer, mort ils 28 da november 1898, è e resta ina da las pli grondas persunalitads tranter ils poets e scripturs da lingua tudestga e da la litteratura mundiala.