Dal scrinari a l’architect da renum internaziunal
Peter Zumthor vegn undrà cun il premi grischun da cultura 1998 per sias prestaziuns extraordinarias en l’architectura

Cun Peter Zumthor ha Gieri Antoni Caviezel discurrì

Peter Zumthor è naschì 1943 a Basilea ed ha fatg sco emprim l’emprendissadi da scrinari da mobiglias. A la scola d’art applitgà ha el absolvì ina scolaziun sco artist creader. Architectura e design ha el fatg a New York per lavurar pli tard tar la tgira da monuments dal chantun Grischun. Sper l’incumbensa d’instrucziun a l’universitad da Turitg è el stà responsabel per l’inventari da abitadis. 1979 ha Zumthor fundà in agen biro d’architectura a Haldenstein. Professuras ha el gì a l’institut d’architectura a Santa Monica en California, a l’universitad da Minca, a l’academia da Graz ed a l’universitad da New Orleans. El è er commember da l’academia d’art da Berlin e commember d’onur da la Lia dals architects da la Germania. Dapi 1996 è Zumthor professer a l’academia d’architectura da l’universitad da la Svizra taliana a Mendrisio. 

Ha il premi grischun da cultura ina muntada speziala per Vus u è quest premi simplamain in da blers premis che Peter Zumthor ha survegnì els onns passads? 
Peter Zumthor: Il premi grischun da cultura è segir in premi spezial perquai che jau abitesch gia sur trenta onns en il Grischun ed i legra mai ch’il chantun stima mia lavur. 

Vus avais bajegià en Vossa carriera professiunala davent da chasas, baselgias, bogns enfin museums. Cun tge filosofia piglia l’architect Zumthor a maun mintgamai projects uschè differents? 
La filosofia resta adina la medema. Quai che sa mida èn ils bajetgs, il lieu da construcziun e las incumbensas da construcziun. Cun il lieu sa mida dentant la cultura e cunquai che mintga lieu ha si’atgna cultura sa mida bler, dentant na la filosofia e mia filosofia è questa che jau na vai nagin stil. Jau emprov da far tar mintga incumbensa nova insatge che va a prà cun il lieu nov. 

Praticamain tut ils experts d’architectura van d’accord che Zumthor fa in’excellenta architectura. Tar il laic n’è quai betg adina il cas. Bajetgs sco la chaplutta da S. Benedetg per exempel polariseschan bainduras. Co declerais Vus al laic la differenza da buna e nauscha architectura? 
Quai na decler’jau da principi betg al laic. Ins bajegia in tal edifizi cun la speranza che quel piglia ragischs en il pievel. Tar quella tematica datti duas chaussas ch’ins sto dir. Las chasas dovran in tschert temp enfin ch’ellas vegnan acceptadas da la glieud respectivamain dal lieu. Ins na sa betg quintar che tut quai ch’ins fa vegnia er acceptà davos mintga maisa radunda da las ustarias cun entusiassem. I fiss naiv da crair quai. Per l’auter datti ina massa persunas – ed jau hai nagut encunter quai – che han il sentiment da savair co ins bajegia. Quai è ina veglia e sauna imaginaziun purila ch’ins fa ina chaussa tenor in stil u ina tradiziun. Questas persunas han l’impressiun da savair tge ch’è bel e gist e va a prà cun il vitg. Quels sconuschan il fatg ch’architectura è ina disciplina dal fatg ch’ins sa emprender, ch’ins sa avair tschertas enconuschientschas u er betg. Quai na san blers laics betg. Er en l’architectura èsi uschè ch’i dat ina entira paletta gist sco en la litteratura u en la musica davent da Oberkrainers enfin Mozart ni davent dal Blick enfin la NZZ. Uschè è quai er en l’architectura e qua sto ins avair chapientscha. Jau hai in collega a Basilea che dumonda en talas situaziuns: «Avais Vus studegià architectura?» Sche la dumonda è na lura di el: «Daco discur jau insumma cun Vus?» Quai è uss ina moda e maniera arroganta che jau faschess mai e pli mai. Jau ma fid che la glieud chapeschia mias intenziuns cul temp. Mes objects èn adina fatgs uschè che er il laic chapescha insatge. Ils laics han per exempel in bun sentiment per localitads. Là pon els betg resister da conceder che quai u tschai n’è betg uschè mal. Per acceptar l’extern d’in object basegnia i dapli temp che tar l’intern. 

In problem en quai connex èn las cumissiuns da bajegiar en lieus pitschens nua ch’ils spezialists mancan normalmain. Tge tips dais Vus a questas persunas co ellas duajan sa fatschentar cun l’architectura moderna? 
En emprima lingia ston els ed ellas esser averts per novas chaussas. Quests ston er acceptar che l’architect è l’um dal fatg e sa forsa meglier tschertas chaussas. Sch’els èn malsegirs e sche la cumissiun na ha betg il sentiment da savair da principi tut meglier, lura sa ella er laschar cussegliar. La cumissiun na dastga betg esser bornada e stinada e crair che l’ambient en il qual els e lur geniturs èn creschids si saja er il meglier. 

I dat dentant er blers nauschs architects. Fissi forsa inditgà da stgaffir cumissiuns regiunalas da cussegliaziun per las persunas che han da decider la fin finala pertutgant ils singuls projects? 
Questa pussaivladad datti. Quai vegn er adina puspè empruvà – ins sa forsa almain impedir ils cas ils pli starmentus – dentant i na funcziunescha per regla betg uschè bain. Ina bella chasa è sco sche insatgi malegia in bel aquarel u cumpona in bel toc musica. Uss stuais Vus s’imaginar il sequent: Sch’ins dat ad ina cumissiun, a quatter cussegliaders, al president communal ed anc al postenent l’incumbensa da cumponer in toc musical vulan ils ins tuns auts entant ch’ils auters giavischan pli blers tuns bass e.u.i. Insatge bun basegna consequentamain in autur. Il meglier ch’ins sa far è – sch’ins ha il sentiment che l’autur saja bun – da laschar far quel. Forsa crappa l’experiment, dentant jau sun da l’avis ch’i è meglier da dar tschertas libertads ad in bun autur che da impedir tut, uschiglio bajegian tuttina dapertut mo speculants. Ils speculants fan quai gea sco clamada e per gudagnar daners – quai ch’è sa chapescha betg scumandà – dentant sch’insatgi fa quai sin quella moda lura è el spert pront da dumandar ils commembers da la cumissiun (il postenent u quests che han da dir insatge en chaussa) tge el duaja far. La finamira da quest è da survegnir tant pli spert la lubientscha. 

In’auter punct da stgarpitsch è adina puspè la funcziunalitad d’in bajetg. I dat objects ch’ils experts taxeschan per architectonicamain super, entant ch’il pedel giuditgescha il medem object ord punct da vista da la funcziunalitad per ina catastrofa. Tge prioritads tschentais Vus en quest grà? 
Grop san ins parter en l’architectura en trais cumponentas: Sisur stat la funcziunalitad, lura la construcziun ed il terz punct è la bellezza. La provocaziun da l’architect è da reunir quellas trais cumponentas sch’el è in vair professiunal. Pertutgant quels aspects vegni adina a dar discussiuns. Ina chasa ch’è bella ed il pedel sto sgular cun l’helicopter per far sia lavur na sa betg esser la schliaziun. Dentant er ina scola che vegn fatga mo per il pedel n’è er betg il criteri, forsa sto quest halt lavurar in pau dapli. Bellezza ha ses pretsch. Uschè duai quai er esser. 

Ozendi è er la tendenza da transplantar elements dad ina regiun en l’autra. 
Quai va en la categoria da bajegiar folcloristic ni popular. Quai ha i dentant adina dà. La glieud manegia che lur chasas veglias tradiziunalas sajan creschidas sin lur ladimers e dasperas vegnan las decoraziuns da las chasas sursilvanas ni il sgrafit da las chasas engiadinaisas oriundamain ord la istorgia internaziunala d’art. Quai è nagut nov. Nov è ch’i va ozendi bler pli 
spert. Il mund è vegnì pli pitschen e perquai san in metter ensemen dapertut e da tut temp da tuttas sorts furmas. Artisticamain è quai da absolutamain nagin interess. Tar mai carmala quai sin il pli in surrir ed jau gnanc m’agitesch pli cun talas chaussas. Sche ins vul dentant destruir, respectivamain siglientar davent la noda-chasa da Haldenstein, il grip a l’entrada da quai lieu e vul fabritgar lien ina garascha sutterrana lura offenda quai mai. Lura ma dumond’jau daco che nagin vesa quai e reagescha. Mintgatant ston ins dentant er mirar davent. 

Auters putgads vegnan er fatgs cun duvrar las materialias a moda deplazzada. Ozendi ha l’architect ina paletta infinita da materials. Co stuess quel duvrar las materialias? 
Jau dovr paucas materialias, l’architect sto er sa dumandar sche quai èn las dretgas materialias, mirar sche quellas stgaffeschan la dretga atmosfera ed esser el clar schebain quai è il dretg material per questa funcziun. Mintga object che nus sviluppain ha in tema, ha da far insatge cun il lieu e cun la funcziun da quest. Mintga tema applitgescha era in tschert material. Nus na faschain betg – sco quai che blers architects fan – simplamain ina construcziun abstracta cun in plan orizontal ed in tagl e la fin patratg’ins tge material ch’ins vul prender. In sculptur studegia er gia a l’entschatta cura el sviluppescha las emprimas ideas tge material ch’el dovra e na sa decida betg pir cura el ha fatg la skizza schebain ses art è da vaider u da taila. 

Tar architects renumads exista il privel che lur ovras vegnan copia-das, magari bain, savens er mal. Co vivais Vus cun questa realitad? 
Quai ha i adina dà e per mai è quai nagin problem. Nus faschain nossa chaussa e sch’insatgi vul copiar è quai lur problem. Per regla na funcziunescha quai tuttina betg. Quai han ins vis tar Olgiatti. Cunquai che nus avain nagin stil è il problem per nus irrelevants. 

Quant dependenta è l’architectura da la situaziun da la conjunctura? 
Ins savess crair che durant la conjunctura auta dettia i dapli daners ed ins sappia er far buna architectura. Quai na constat dentant insumma betg. Cur i va mal cun il sectur da bajegiar, cura ils raps na sun d’enturn han ils pertutgads dapli temp da projectar, ins ha dapli temp da ponderar uschè che da temps maghers vegn fatg architectura da meglra qualitad. I è pia gist il cuntrari da quai ch’ins pudess crair. 

En tge direcziun va l’architectura dal Grischun en l’avegnir, respectivamain en tge direcziun duaja ella sa mover? 
Jau hai in enorm plaschair ch’i è vegnì fatg el decurs dals davos diesch onns e quai en divers lieus buna architectura da glieud giuvna. Qua patratg jau vid Gion Caminada u vid il president communal da Soglio en Bregaglia u a biros da Cuira. I è bel che quests survegnan incumbensas e lavur ed jau giavisch che la forza restia da nizzegiar questa schanza da far adina puspè insatge nov. Jau sper che questa forza ch’ins senta da preschent en las valladas sa derasa. Quai è er il pli impurtant dal premi grischun da cultura, numnadamain da far curaschi a la glieud e da mussar che l’architectura grischuna ha ina muntada centrala en l’architectura insumma. Il premi grischun da cultura è ina part da la politica da cultura chantunala e duai augmentar la reputaziun da l’architectura indigena. Grazia a la politica da realisar concurrenzas d’architectura, ina chaussa ch’il chantun promova, sa il resultat anc vegnir meglierà el futur.