Naschida or da la tschendra: Dal dumandar almosnas a l'assicuranza d'edifizis

Da Markus Fischer, directur da l'assicuranza d'edifizis dal chantun Grischun

Fin a l'introducziun da l'obligaziun generala d'assicurar tar l'assicuranza d'edifizis chantunala èn incendis savens stads culps dal destin, dals quals ils pertutgads han betg pudì sa revegnir. Durant 100 onns han ins discutà en il Grischun sur da la fundaziun d'in institut d'assicuranza d'edifizis. Ils 13 d'october 1907 ha il pievel acceptà ina lescha correspundenta. Suenter diras cuntraversas cun las assicuranzas privatas ha il nov institut pudì cumenzar cun ses manaschi a la fin da l'onn 1912.

"Per mancanza da meds..."
Cur ch'il viandant e scriptur da muntogna Johann Jakob Weilenmann era sin viadi en il territori dal Silvretta l'avust 1872, è el arrivà a Lavin en l'Engiadina bassa. Fitg muventà ha el nudà: "Lavin n'è betg sa restabilì da l'incendi che ha devastà avant varsaquants onns ina gronda part dal vitg. Las chasas arsentadas stattan tristamain e tridamain dretg e sanester da la via. Blers dals anteriurs proprietaris da las chasas duain betg esser en il cas da reconstruir quellas per mancanza da meds finanzials. Las chasas construidas danovamain sa preschentan uschè nun abitablas e senza caracter, ch'ins giavischass puspè da vesair il vegl vitg d'antruras." Sch'ins sa che l'incendi menziunà è succedì gia trais onns avant, pon ins s'imaginar tge suffrientschas che la populaziun d'in vitg devastà dal fieu han gì da supportar. Incendis da vitgs, insumma eveniments d'incendi, capitavan fitg savens en il Grischun. Adina puspè essan nus commuventads da la descripziun da las stanclentusas fadias da rimnar ils meds per la reconstrucziun. "Assicuranza d'edifizis" è da lez temp vegnida procurada per uschè da dir cun "premias posteriuras", q. v. d. la populaziun preservada or da la vischinanza e mintgatant er dal conturn pli vast ha finanzià la reconstrucziun dals edifizis destruids cun contribuziuns facultativas. Per recumpensa han ils na pertutgads dastgà sperar da pudair profitar da la beneficenza, en il cas che lur proprietad duess vegnir destruida d'in incendi. 
Quest sistem che sa basava sin la cumpassiun aveva dus dischavantatgs essenzials. In da quels era la basa facultativa che funcziunava mintgamai tenor la situaziun economica – u er betg. En temps da chareschia, suenter nauschas racoltas u en temps da guerra chattavan ils appels da collecta mo in pitschen resun. In segund problem era che la beneficenza aveva plitost success en cas d'eveniments spectaculars che tar ils singuls cas da donns, che capitavan pli savens e che pudevan metter ina famiglia en gronda paupradad e fomaz e magari schizunt sfurzar ella d'emigrar. Ditg curtamain: rimnar daners cun collectas era ina moda fitg malsegira e nunsuffizienta per schliar ils problems chaschunads d'incendis d'edifizis; dals donns elementars na vulain nus insumma betg discurrer essend che quels vegnivan considerads per tramess da Dieu ed inevitabels.

Incendi – in culp dal destin
In incendi d'in edifizi era per ils pertutgads in dir culp dal destin che metteva els savens a l'ur da l'abilitad per pudair exister. Segiramain pli fitg che oz era la chasa per ses cussedents ina protecziun vitala e savens era il lieu da lavur, la facultad e la prevenziun per il temp da vegliadetgna. Con serius che la populaziun e las autoritads prendevan il mantegniment da lur abitadis mussa il fatg ch'ins ha anc l'onn 1851 executà in um en Glaruna, perquai ch'el aveva arsentà sia chasa. Perder la chasa muntava ina declassificaziun sociala, forsa schizunt depauperisaziun e misergia. Quel che perdeva la chasa tras il fieu, pudeva bain quintar cun agid, in dretg da quel n'aveva el dentant betg. Provedids cun ina brev d'incendi emessa dal chau vitg u d'in plevon, en la quala ils donnegiads vegnan recumandads a la beneficenza, èn quels viagiads tras il pajais rugond. Quest dumandar almosnas è dentant prest vegnì pratitgà a moda abusiva e quai ha sminuì il plaschair da dar insatge. La finala han ils donnegiads per propi gì da patir da quai. Pli tard han ins per quest motiv pruvà da remplazzar il rimnar almosnas tras taglias per incendis e cun organisar lottarias d'incendis u collectas. 

Assicuranza cunter la depauperisaziun
Catastrofas d'incendis, sco p. ex. l'incendi da Londra l'onn 1666 han promovì la persvasiun ch'ina protecziun d'assicuranza saja necessaria. En il deschsettavel e deschdotgavel tschientaner èn naschidas societads d'assicuranza da fieu surtut en l'Engalterra, Germania ed en ils Stadis Unids da l'America. En Svizra è vegnida fundada l'emprima assicuranza d'edifizis en il chantun Argovia l'onn 1805; i suondan instituts en 17 chantuns e las duas davosas fundaziuns, numnadamain en il Grischun (1907) ed en il Giura (1979).
L'incendi da Glaruna che ha devastà l'onn 1861 la mesadad dal lieu ha mussà che l'institut d'assicuranza d'edifizis, fundà il 1811, era memia flaivel per dumagnar in tal grond eveniment. Las premias d'assicuranza han stuì vegnir augmentadas en Glaruna e per ils proxims 20 onns han ins stuì incassar ina ulteriura taglia sin incendis sco er ina taxa sin sal da cuschinar. Questa chaschun han las assicuranzas privatas, sco vehementas adversarias da las assicuranzas d'edifizis chantunalas, prendì per far attent sin la capacitad limitada dals instituts da dretg public. L'assicuranza d'edifizis dal chantun da Genevra n'ha betg pudì resister a questa attatga; ella è vegnida liquidada l'onn 1864. Ils auters instituts perencunter han tratg las consequenzas da quest eveniment ed han lur consolidà lur basa finanziala cun premias commensuradas, cun furmar reservas e cun far contracts da reassicuranza.

La lunga via en il Grischun
L'onn 1812 ha il cussegl grond dal Grischun puspè tractà ina giada ina dumonda per incassar ina "taglia d'incendi", q.v.d. ina collecta da daners en favur d'in conburgais donnegià dal fieu. Questa chaschun ha in deputà prendì per far attent a las tristas relaziuns, en las qualas ils donnegiads èn vegnids da quest temp suenter cas d'incendis e per intimar da crear in institut chantunal d'assicuranza d'edifizis. 
L'emprima intervenziun da l'onn 1812 n'ha anc ditg gì nagin success. Malgrà ch'il cussegl grond aveva ina tenuta bainvulenta vers in institut d'assicuranza d'edifizis e ch'el ha demonstrà questa tenuta positiva cun intervenziuns parlamentaras, discussiuns, rapports e la nomina da cumissiuns, n'era il temp anc ditg betg madir per la fundaziun d'ina assicuranza d'edifizis chantunala. Suenter incendis spectaculars cumpareva quest tema dentant adina puspè en las tractandas, uschia er suenter l'incendi da Tusaun l'onn 1845. La voluntad politica n'ha dentant betg tanschì dad er realisar in'assicuranza da fieu malgrà ch'ins era persvadì da la necessitad d'ina tala. Adina puspè èn autras fatschentas parlamentaras stadas pli impurtantas e la dumonda da l'assicuranza è vegnida suspendida. Ils frequents incendis da vitgs han bain actualisà la discussiun parlamentara da temp en temp. Fin che las intervenziuns èn stadas preschentadas al cussegl per la decisiun, era la misergia dals donnegiads dal fieu mintgamai puspè emblidada ed il relasch d'ina lescha davart l'assicuranza d'edifizis betg pli urgent. 

In obligatori fa naufragi
Suenter l'incendi da Glaruna (1861) e suenter ils gronds incendis da Seewis e Riom (1863, 1864) ha il cussegl pitschen proponì da declerar per obligatoria l'assicuranza d'edifizis fin che saja fundà in institut chantunal. La lescha correspundenta è vegnida acceptada dal pievel l'onn 1864. Ella ha obligà ils proprietaris d'edifizis d'assicurar lur edifizis tar societads d'assicuranza privatas concessiunadas en il chantun. "Quellas han fatg diever da l'obligatori per introducir autas premias d'assicuranza. Ellas han incassà bler pli grondas summas che quai ch'ellas stuevan bunifitgar. Ils proprietaris d'edifizis han fatg opposiziun cunter ina tala pratica. Els han pretendì l'abrogaziun da la lescha mulestusa, e quella è daventada l'onn 1872, "l'unfrenda" da la votaziun dal pievel, sco Pieth scriva en sia istorgia dal Grischun. A questa decisiun era precedida ina discussiun animada en il cussegl grond; quasi tuts votants han vesì che quest sistem d'assicuranza n'era betg da mantegnair cun in obligatori exequì da societads privatas. L'execuziun da la lescha saja schizunt daventada nunpussaivla en consequenza da las premias d'assicuranza creschentas sur mesira. Suenter l'abrogaziun da 
l'obligatori era il chantun Grischun puspè tuttina lunsch sco avant 1864 e blers dals donnegiads eran dependents da la beneficenza dals conumans sco antruras. 
L'incendi dal vitg da Riein l'onn 1880 ha puspè activà las autoritads. Ma er questa iniziativa n'ha betg cuntanschì la finamira. L'onn 1887 ha in moziunari pretendì danovamain d'introducir in'assicuranza d'edifizis chantunala. En il rom da las lavurs preparativas ha la regenza laschà valitar tuts edifizis per uschia examinar la muntada finanziala d'ina lescha davart l'assicuranza d'edifizis. Questa valitaziun ha chaschunà gronds custs, ma ella n'ha betg pudì servir sco basa per la calculaziun da las premias, essend vegnida exequida a moda pauc fidada. Uschia èsi stà necessari da far ina segunda taxaziun. Pir l'onn 1898 ha il cussegl pitschen obtegnì l'incarica da studegiar la dumonda d'ina assicuranza d'edifizis chantunala. L'onn 1905, suenter ils incendis da Tumein e Giuvaulta, ha in interpellant pretendì infurmaziuns davart il stadi da las lavurs ed in proceder pli speditiv. 1906 ha il cussegl grond alur vairamain tractà il project da lescha e 1907 ha el deliberà il project cun grond surpli da las vuschs per mauns da la votaziun dal pievel. 

In success cuntanschì en in dir cumbat
Las societads privatas d'assicuranza han cumbattì vehementamain la nova lescha. Cun l'argument d'ina tenuta spiertala liberala èsi vegnì schluppettà da tuttas varts cunter la "naziunalisaziun planisada da l'assicuranza d'edifizis". Particularmain attenziun han ins fatg d'in studi dal professer turitgais Roelli, che n'ha betg be profetisà il svelt naufragi da l'institut planisà, mabain schizunt er anc dal chantun Grischun. "La cassa d'incendis planisada dal Grischun sto chaschunar las pli grondas resalvas en ils regls d'in giuditgader cumpetent. Surtut munta ella... ina vaira ristga ed uschia dal punct da vista da l'economia publica in grond privel." Na be questas profezias èn stadas faussas mabain er la pretensiun, "che la cassa d'incendis planisada per il Grischun vegnia ad incassar bler pli autas premias che quai ch'ils proprietaris dals edifizis pajan oz a las societads" n'è betg sa verifitgada. L'assicuranza d'edifizis dal Grischun incassescha oz ina premia media che munta a main che la mesadad da las premias dals assicuraders privats en ils chantuns senza in'assicuranza d'edifizis da dretg public. Ultra da quai impunda ella cun in quart da las entradas da las premias bler dapli ch'il dubel da las assicuranzas privatas per la prevenziun efficazia. Las assicuranzas privatas duessan vegnir annulladas tras la nova lescha. Roelli designa questa disposiziun sco "ina gronda malgiustia", taschenta dentant che las assicuranzas hajan avant la votaziun pruvà da liar lur clients irrevocablamain a sasezzas cun duradas da contract lungas ed immoralas e cun empermetter reducziuns da premias. Interessant èsi er che Roelli ha pretais gia 1907, "ch'ils custs colliads inevitablamain cun l'assicuranza da fieu na possian betg vegnir reducids sin main che 25% da las entradas da las premias." Questa pretaisa vala anc adina per las assicuranzas privatas: Ellas dovran cun ina premia media da 108 raps per 1000 francs summa d'assicuranza 32 raps per lur administraziun, entant che l'assicuranza d'edifizis dal Grischun sto impunder tar ina premia media da 52 raps sulettamain 7 raps per sia administraziun. Il sistem da dretg public lavura evidentamain – cunter la supposiziun generala – cun custs remartgablamain bass.

Il davos impediment
La nova lescha davart l'assicuranza d'edifizis è vegnida acceptada dal pievel ils 13 d'october 1907 malgrà tuttas polemicas cun in cler surpli da las vuschs e messa en vigur ils 25 d'october 1907. In grond sustegn ha il project obtegnì dals corps da pumpiers. Quels han spetgà da la nova instituziun – sco quai è oz vairamain il cas – considerablas contribuziuns finanzialas, tranter auter er vi dal provediment d'aua per stizzar fieus. 
Dudesch assicuranzas da fieu privatas activas en il Grischun han fatg in recurs da dretg public cunter il nov urden tant tar il tribunal federal sco tar il cussegl federal. Ellas han cumbattì la violaziun presumtiva da la garanzia da la proprietad e da l'egualitad da dretg, da la libertad da professiun e dal dretg da surveglianza da las assicuranzas. En il center dal plan è dentant stada la dissoluziun senza indemnisaziun dals contracts existents d'assicuranza il mument che l'assicuranza d'edifizis chantunala ha cumenzà cun sia activitad. Decisiuns cleras han fatg fin a tuttas discussiuns: Domadus recturs èn vegnids refusads l'onn 1911. 
Exactamain tschient onns suenter l'emprima intervenziun en il cussegl grond ha l'institut d'assicuranza d'edifizis dal chantun Grischun finalmain pudì cumenzar cun sia activitad.

Incarica traidubla per il Grischun
Dapi sia fundaziun ademplescha l'assicuranza d'edifizis trais incaricas en e per il chantun Grischun:
Ella garantescha l'assicuranza obligatoria e na limitada da la valur da nov da la substanza da l'edifizi cunter fieu – e dapi il 1932 er cunter donns elementars.
Ella garantescha la protecziun da fieu preventiva.
Ella promova ils corps da pumpiers cun contribuziuns sco er tras l'inspecziun e l'instrucziun. Dapi curt temp assicurescha ella schizunt ils custs per l'engaschi dals pumpiers. 
Da la colliaziun da prevenziun, assicuranza e cumpilaziun da tuttas ristgas en ina gronda cuminanza da donns resulta ina protecziun efficazia dals umans, animals e da la proprietad e quai cun custs extraordinariamain bass. La posiziun da monopol da l'assicuranza d'edifizis pussibilitescha la colliaziun da segirezza ed assicuranza en in sistem che porta sasez, che sminuescha ils donns e che vegn finanzià dals proprietaris e dals edifizis.
En quest triangul equilibrà, effizient ed er economicamain sco eticamain cunvegnent da prevenziun dal fieu, cumbat dal fieu ed assicuranza sa basa tut entiramain sin il princip dal chaschunader. L'obligatori d'assicuranza e la posiziun da monopol furman latiers il rom legal. Las prestaziuns da servetsch da l'assicuranza d'edifizis vegnan oz renconuschidas generalmain per bunas. I vegn a restar sia finamira da mantegnair l'aut stadi cuntanschì e d'amplifitgar ses sectur da garanzia – cun premias bassas sco fin uss – uschia, che anc largias existentas da garanzia vegnan serradas.

Funtaunas
Beer, Alfons, L'assicuranza d'edifizis dal chantun Grischun en il decurs dal temp, Cuira, 1987.
Roelli H., La dumonda da la naziunalisaziun da l'assicuranza d'edifizis en il chantun Grischun, Turitg, 1907.
Pieth, Friedrich, Istorgia dal Grischun, Cuira, 1945.
Metz, Peter, Istorgia dal chantun Grischun, Cuira, 1989.