Lavurar cun il linguatg

Il rumantsch ha survegnì ils davos decennis ina nova posiziun en la vita professiunala. Adina dapli persunas lavuran cun il rumantsch.

Dapi ils onns 60 è la quota da persunal stabel dal radio e da la televisiun rumantscha s'augmentada d'ina persuna a radund 60 persunas. Las gasettas rumantschas occupan radund 10 redacturs. Las vischnancas rumantschas dovran chanzlistas e chanzlists, presidentas e presidents communals che san scriver rumantsch. Magisters e magistras da tuts stgalims ed er da la scolaziun da creschids dovran rumantsch en lur professiun. Bleras firmas da mastergn en il territori rumantsch fan lur correspundenza e reclama en rumantsch. L'approvaziun da l'artitgel da linguas ha augmentà il basegn da persunas che san translatar, saja quai per il maun public u per l'economia. Il rumantsch è s'emancipà ed è daventà in linguatg modern per tut las spartas da la vita.

Ina provocaziun
Quai è ina provocaziun e pretenda ina intensiva scolaziun da las persunas che lavuran en questas professiuns cun il linguatg. Fin oz è la scolaziun da rumantsch savens rudimentara. Suenter ils emprims quatter onns da scola primara vegn il rumantsch reducì a favur dal tudestg. Quai è bain chapaivel en vista al fatg che Rumantschas e Rumantschs ston savair bain tudestg per pudair satisfar a las pretensiuns dal tempo dad oz. La bilinguitad sa chapescha da sasez. Ma la situaziun da scola è – exceptà la scolaziun da las magistras e magisters – uschia ch’il rumantsch vegn a la curta. Per consequenza èn persunas che lavuran oz tar ils meds da massa rumantschs ed era sin chanzlias e che stuessan savair bain rumantsch linguisticamain magari surdumandads. Remartgablamain para quai fatg dentant strusch d’occupar las persunas pertutgadas. Siond ch’ins ha stgaffì las plazzas avant che stgaffir ina scolaziun linguistica per quest livel, han ins recrutà il persunal cun las conuschientschas avant maun. E quai sto sa midar en in temp, nua ch’ina buna scolaziun professiunala è premissa per mintga buna plazza.

En retard
Quai che pertutga la scolaziun superiura da linguatg è la Rumantschia en retard. Ils davos onns han ins fatg progress ed introducì il rumantsch en las scolas professiunalas e commerzialas. Ma il stgalim professiunal-linguistic manca anc. E qua vegni a sa midar insatge il proxim temp. A Cuira è vegnida fundada ina Scola per linguistica applitgada (SLA) che offrescha curs da linguatg sin nivel elevà: grammatica en ils divers idioms e rumantsch grischun, cumparatistica, teoria e pratica da translatar, cultura e litteratura rumantscha, lavuratoris da scriver etc. Ins po sa spezialisar en translaziun, schurnalissem e didactica.

Diplom
Dals 19 als 24 d'avust offrescha la SLA in curs intensiv da rumantsch grischun per persunas rumantschas. En preparaziun è er in diplom da lingua. La mira è da cuntanscher ch'in tal diplom vegn declerà obligatori per las persunas che lavuran professiunalmain cun il rumantsch, mabain er da tudestg, franzos, talian ed englais per las professiuns menziunadas. Fitg bun eco han ils curs da perfecziunament professiunal per schurnalistas e schurnalists che pon vegnir terminads cun il diplom grischun da schurnalistica.