La famiglia bilingua

Duas linguas en famiglia. Bab e mamma educheschan lur uffants uschia ch'omadus dovran I' agen linguatg mamma. En la Rumantschia è quai en general rumantsch e tudestg. Per questa via na sa decidan betg tut ils conjugals cun spetgar I'emprim uffant. Savens sto u vul in/a dad els renunziar a I'atgna lingua, en I'educaziun ed er uschiglio. Ubain ch'ins na sa fa insumma nagins patratgs davart la lingua.

«N'has Ti, sco dunna da la Bassa, nagins problems cun nossa glieud?» dumonda in um pli vegl la Silvia ch'è maridada cun in indigen dapi trais onns. «Nä näi, überhaupt nööd!» respund'ella cun schuber accent da Turitg. Ella e ses um Gudenz dumbran plitost tar las excepziuns en la regiun sutsilvana, tschantschond cun ils uffants en lur linguatgs differents.

I dovra curaschi
BIer dapli entaup'ins la situaziun ch'il tudestg dumogna en la scena famigliara ed er en bleras spartas da la vita da mintgadi – igl è pli simpel..., ins fa il medem sco la maioritad dals collegas. Sper questa schliaziun (ch'è derasada en regiuns mez germanisadas) datti er I'autra: II partenari tudestg integrescha en lingua e cultura dal lieu. Cumbain che quest'alternativa «producescha» puspè uffants rumantschs, stat enavos en omadus cas ina problematica zuppada: In/ a dals conjugals ceda en ina chaussa fitg essenziala, stuend (u vulend) dar si in toc da ses agen mund. Basegna quai propi?

La retschertga
Per savair in pau dapli da las experientschas en famiglias consequentamain bilinguas, hai jau tramess 40 questiunaris, als adressond a babs, mammas ed uffants creschids. Vegnids enavos al termin èn 36 scrits cun respostas, quai. mussa gia il grond interess dals pertutgads. Qua in per resultats:
90% dals geniturs discurran be rumantsch u be tudestg cun ils uffants (10% masdiglian), dentant che tranter ils conjugals vegn tschantschà en 90% tudestg (!), en 10% rumantsch. Facit: Viver la toleranza san ins meglier cun ils uffants ch'entaifer la letg. E lura, guardai la dominanza dal tudestg! 
Uffants tranter els u er cun bab e mamma ensemen dovran omadus linguatgs. En la pubertad laschan 20-30% dals giuvens crudar in dals 2 linguatgs; tgenin, dependa da l'ambient, dals cumpogns. Però la bilinguitad en la famiglia constat.
Difficultads en famiglia u en vischnanca (ch'è en general rumantscha) han ca. 15%, ma be mintgatant. I saja curius, elitar, gea stinà che 1. il partenari tudestg sa dettia fadia d'emprender pauc pauc rumantsch, e 2. che l'indigen/a mantegnia ses rumantsch. Ma en general vegn acceptada la bilinguitad pratitgada, elIa vegn schizunt ludada.
Co reageschan ils uffants sezs? Fitg positiv. Patir na patescha nagin, pari. La ritgezza da linguas e cun quai er da temperaments e da contacts vegn menziunada savens en las respostas; er quai che l'access ad autras linguas saja pli lev.

Ina schanza umana
Insatge vegn dumandà savens: Nun èsi grev per ils uffants, d'entschatta per emprender da discurrer e suenter en scola, na datti in «sutsura»? Gea, quai datti, sch'ils geniturs na prendan posiziun clera. La bilinguitad sco communicaziun viva gartegia be, sche las persunas ch'èn datiers a I'uffant sa decidan per ina lingua, la discurrind consequentamain.
La lingua è in dals pli impurtants vehichels per transportar infurmaziuns, sentiments e novas ideas tranter ils carstgauns. I dat ina tesa, tenor la quala il tscharvè uman saja structurà per lavurar cun pliras linguas, «parallelamain» (M. Wandruszka). Per fortuna vegnan gia, elavurads plans d'instrucziun per mussar tscherts roms en in segund linguatg - in «bogn da linguatg» en scola...